Uzman Erbaş Güvenlik Soruşturması Nedir?

Uzman erbaş güvenlik soruşturması, uzman erbaş olarak alınacak kişinin  göreve uygunluğunun değerlendirilmesi süreci olarak ifade edilebilir. Diğer bir deyimle adayın özellikle adli geçmişi incelenerek askerlik mesleğini yürütebilecek mizaç ve karakterde olup olmadığı tespit edilmeye çalışılır. Uzman erbaş adayı, 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu kapsamında yapılan bir dizi araştırma ve soruşturmayı geçerse göreve alınır ve çalışmaya başlayabilir. Zira 3269 sayılı Uzman Erbaş Kanunu güvenlik soruşturması yapılarak uzman erbaş temini yapılmasını  şart koşmuştur.

Güvenlik soruşturması konusunda 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu ve ilgili Yönetmelikle  hangi mercilerin soruşturma ve araştırma yapacağı, değerlendirme komisyonunun oluşumu ve çalışma usul, esasları, veri güvenliği ile ilgili konular ortaya konulmuşsa da uygulamadan kaynaklı sorunlar halen devam etmektedir.

 Uzman Erbaş Güvenlik Soruşturması Nasıl Yapılır?

Uzman erbaş güvenlik soruşturması, 7315 sayılı Kanun kapsamında arşiv araştırması ve güvenlik soruşturması olarak iki aşamalı yapılır. Bu iki aşama arşiv araştırması ve güvenlik soruşturmasından oluşur ve uzman erbaş hakkında göreve uygunluk konusunda veri toplanır. Bu veriler daha sonra değerlendirme komisyonu tarafından değerlendirilecek ve adayın uzman erbaş olmaya uygun olup olmayacağı kararlaştırılacaktır.

Uzman Erbaş Güvenlik Soruşturmasında Nelere Bakılır?

Uzman erbaş güvenlik soruşturmasında hangi konuların araştırılacağı adaylar tarafından çokça merak edilmektedir. Güvenlik soruşturması iki yönlü olarak yapılır ve çeşitli kayıt ve olgulara bakılır.

Güvenlik soruşturmasında elde edilen verilerin Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığının manevî şahsiyetine gölge düşürecek, askerliğin şeref ve haysiyeti ile bağdaşmayacak nitelikte olup olmadığına bakılır ve bu bağlamda karar verilir. Örneğin basit yaralamadan ötürü bir kez yargılanmış ve mahkum olmuş kişi ile bu suçtan birden fazla kez yargılanmış ve mahkum olmuş kişi arasında bir mizaç farkı olduğu farz edilir. Askerliğe uygunluk bakımından bu değerlendirmede başat rol oynar.

Arşiv araştırmasında nelere bakılır?

Arşiv araştırması uzman erbaş hakkında kamu kurumlarınca tutulan kayıtlar üzerinden yapılan bir araştırmadır. Uzman erbaş arşiv araştırmasında şu hususlar araştırılır;

• Adli sicil kaydı,
• Hakkında arama kararı veya başka bir tahdit olup olmadığı,
• Kesinleşmiş mahkeme kararları,
• Savcılık tarafından verilen kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararları,
• Hükmün açıklanmasının geriye bırakılması(HAGB) kararları,
• Devam eden savcılık soruşturmaları,
• Devam eden ceza yargılamaları,
• Kamu görevinden çıkarılma ya da kesinleşmiş memurluktan çıkarma cezası olup olmadığı,

Güvenlik soruşturmasında nelere bakılır?

• Kolluk kuvvetleri ve istihbarat birimlerince tutulan veriler,
• Yabancı devlet kurumları ve yabancılarla ilişiğine ilişkin veriler,
• Terör örgütleri veya suç işlemek amacıyla kurulan örgütlerle eylem birliği, irtibat ve iltisak içinde olup olmadığı,

Yukarıdaki hususlar Emniyet Genel Müdürlüğü ve mahalli mülki idare amirlikleri tarafından araştırılır ve ilgili kuruma gönderilir.

Milli Savunma Bakanlığına, Jandarma Genel Komutanlığı ile Sahil Güvenlik Komutanlığına alınacak uzman erbaşların güvenlik soruşturmaları doğrudan yapılacak talep üzerine Emniyet Genel Müdürlüğü ve/veya mahalli mülki idare amirliklerince gerçekleştirilir. 

Uzman Erbaş Güvenlik Soruşturması Elenme Nedenleri

Yukarıda izah ettiğimiz üzere aday hakkında bazı bilgiler toplanır ve soruşturma yapan makam bu bilgileri temin temin merkezine gönderir. Toplanan veriler ilgili bakanlık ya da kamu kurumu bünyesindeki Değerlendirme Komisyonunca değerlendirilir. Bu değerlendirme sıklıkla hukuka uygun bir şekilde yapılmaz, takdir sınırı aşılır ve konu yargıya taşınır.

Uzman erbaşlar hakkında yürütülecek güvenlik soruşturmalarında elenme nedenleri adil sicil kayıtları, HAGB kararları, istihbarı bilgiler, terör örgütleri ile iltisaka dair bilgiler,  soruşturma veya kovuşturmalardan kaynaklıdır. Aile bireylerinin karışmış oldukları suçlar adayın güvenlik soruşturmasında esas alınmaz. 18 yaşından küçükken işlenen suçların güvenlik soruşturmasında esas alınması ise yasaktır. Bu konuda karar verme yetkisi değerlendirme komisyonuna verilmiştir. Fakat komisyon sınırsız takdir hakkına sahip değildir.

 “daha önce bir suçtan yargılanma oldu mu”, “daha önce karakola veya savcılığa ifadeye çağrılma oldu mu?” soruları çoğu zaman soruşturmanın neden olumsuz sonuçlandığını da açıklar. Çünkü çoğunlukla devam eden ve adayın haberinin olmadığı soruşturmalar güvenlik soruşturmasında elenmeye neden olur. Özellikle yüz kızartıcı suçlar olarak kategorilendirdiğimiz dolandırıcılık, hırsızlık, cinsel suçlar, şantaj, uyuşturucu kullanımı, rüşvet, iftira, zimmet gibi suçlardan yapılan yargılamalar veya soruşturmalar elenme nedeni olarak karşımıza çıkar.

Örneğin aşağıdaki aday hakkında “nitelikli dolandırıcılık” suçundan savcılık soruşturması olduğu tespit edilmiştir. Arşiv araştırması yapan ilgili kurum bu tespiti personel temin merkezine göndermiş ve değerlendirme komisyonu bu bilgi üzerinden olumsuz olarak kararını vermiştir.

Uzman Erbaş Güvenlik Soruşturması Ne Zaman Başlar?

Uzman erbaş güvenlik soruşturması, mülakat sınavı ve sonrasında sağlık aşaması geçildikten sonra başlar. Alım yapan kuvvet veya komutanlık Emniyet Genel Müdürlüğü ve/veya mahalli mülki idare amirliklerinden talepte bulunur ve soruşturma süreci de başlamış olur.

Uzman Erbaş Güvenlik Soruşturması Ne Kadar Sürer?

Uzman erbaş güvenlik soruşturması ile ilgili talep kuruma ulaştıktan sonra arşiv araştırması sonuçları en geç 30 iş günü, güvenlik soruşturması sonuçları en geç 60 iş günü içerisinde tamamlanır ve temin merkezine gönderilir. Bu durumda uzman çavuş güvenlik soruşturmasının 3 ay sürebileceğini söyleyebiliriz.

Uzman Erbaş Güvenlik Soruşturması Ne Zaman Sonuçlanır?

Güvenlik soruşturması, personel temin sürecinin bir parçasıdır. Emniyet, valilik veya kaymakamlıklarca yapılan araştırma ve soruşturma temin merkezine gönderildikten sonra uzman çavuş temini yapan Komutanlık nezdinde kurulan değerlendirme komisyonu gelen bilgileri değerlendirir ve karar verir. Uzman erbaş güvenlik soruşturması çoğu zaman planlanan eğitim başlangıç tarihinde sonuçlanır.

Uzman Erbaş Güvenlik Soruşturması Sorgulama

Güvenlik soruşturması sonuçları uzman erbaş alımı yapan Komutanlığın personel temin sisteminden sorgulanabilir. Aday sisteminde “güvenlik soruşturmanız olumsuz neticelenmiştir” şeklinde bir uyarı çıkmayabilir. Sağlık aşamasını geçen ve eğitime çağrılmayı bekleyen bir kişinin adaylığı sonlandırılırsa bu çoğunlukla güvenlik soruşturmasından kaynaklıdır. Ayrıca ilgili komutanlık güvenlik soruşturmasından kaynaklı olarak adaylığın sonlandırıldığını adaya tebliğ de edebilir. Her ne şekilde olursa olsun bu durumu öğrenen adayın dava açması için önünde 60 günlük bir dava açma süresi vardır.

Uzman Erbaş Güvenlik Soruşturmasında Değerlendirme Komisyonu Kararları

Uzman çavuş temin süreçlerinde alım yapan her komutanlık, bünyesinde bir değerlendirme komisyonu kurmak zorundadır. Bu komisyon  başkan dahil en az beş kişiden ve tek sayıda olacak şekilde oluşturulur. 

7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunun 7’inci maddesine göre;  güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması sonucunda elde edilen veriler ilgili kurum ve kuruluşlarda kurulacak değerlendirme komisyonu marifetiyle değerlendirilecektir.  Komisyon, nesnel, gerekçeli ve yazılı olarak bir değerlendirme yapacaktır. Sorunlar ise tam olarak bu noktada ortaya çıkmaktadır. Zira kamu görevine alınacak bir kişinin kamu görevine uygunluğunun değerlendirilmesi konusunda değerlendirme komisyonları keyfi kararlar verebilmektedir. 7315 sayılı Kanun “nesnel, gerekçeli ve yazılı olarak bir değerlendirme” yapılmasını zorunlu kılmakta ise de komisyon kararları genel geçer ifadelerle verilmekte ve Kanunun öngördüğü usule uyulmamaktadır. Özellikle devam eden soruşturmalar, yargılamalar, ve mahkumiyet kararlarına konu vakalar irdelenmeden “olumsuz” kararlar verilmesi hakkaniyetsiz sonuçlar doğurmaktadır.

Devam Eden Soruşturma ve Kovuşturma Sorunu

Uzman erbaşlar bakımından özellikle devam eden soruşturma ve kovuşturmalar güvenlik soruşturmasının olumsuz neticelenmesine neden olmaktadır. Değerlendirme komisyonları tarafından yüz kızartıcı suçlardan devam eden soruşturma ve kovuşturmalar kapsamındaki olgular incelenmeden sadece “soruşturma vardır” şeklindeki tespit üzerinden olumsuz kararlar verilmektedir. Oysa 7315 sayılı Kanun devam eden süreçlerde soruşturma veya kovuşturma kapsamındaki vakaların ele alınarak karar verilmesini şart koşmaktadır. Yani devam eden soruşturmanın niteliğine ve içeriğine bakılmalı, adayın eylemleri askerlik mesleğine uygunluğu bakımından değerlendirilmelidir. Nitekim ilerleyen süreçte bahse konu soruşturma veya kovuşturma takipsizlik veya beraat kararıyla sonuçlanabilir. Dolayısıyla kesinleşmemiş adli süreçler aday aleyhine değerlendirilmemelidir. Bu durum açıkça masumiyet karinesinin de ihlalidir.

Danıştay’ın güvenlik soruşturması konusundaki emsal kararları da bu yöndedir; “Kişiler hakkında derdest olan herhangi bir soruşturmanın tek başına arşiv araştırmasının olumsuz olması sonucunu doğurmayacak olup, soruşturma ve kovuşturma kapsamında yer alan olguların değerlendirilerek kişilerin memuriyete atanmasında gerekli olan arşiv araştırmasının olumlu olup olmadığına karar verilmesi 7315 sayılı Kanun’un ilgili hükmünün bir gereğidir. Bu durumda, davacı hakkında yürütülen soruşturma kapsamındaki olguların değerlendirilerek arşiv araştırmasının olumlu olup olmadığı yönünde bir karar verilmesi gerekirken, salt hakkında yürütülen ve derdest olan bir soruşturma bulunduğu gerekçesiyle arşiv araştırmasının olumsuz bulunarak atamasının yapılmamasına ilişkin işlemde hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna varılmıştır.”(Danıştay 8. Daire Başkanlığı 2024/4163 E.,  2025/7649 K.)

Kesinleşmiş Mahkeme Kararları Nasıl Değerlendirilmelidir?

Uzman erbaşlığa başvuran adayın geçmişte yargılandığı davadan kaynaklı ceza mahkumiyeti varsa bu konu nasıl değerlendirilmelidir? Uzman erbaşlar 3269 sayılı Kanun ve ilgili Yönetmelikte sayılan şartlar dahilinde temin edilirler. Bu Kanun Yönetmelik ceza mahkumiyetleri bakımından bir kısım katalog suçlar saymakta ve bu suçlarla ilgili mahkumiyetlerin uzman erbaşlığa engel mahiyette olduğunu ifade etmektedir.

Uzman Erbaş Yönetmeliğinde sayılan katalog suçlar aşağıdaki şekildedir; “l) Verilen ceza, ertelense, seçenek yaptırımlara çevrilse, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilse veya affa uğrasa dahi; Devletin şahsiyetine karşı işlenen suçlar ile basit ve nitelikli zimmet, irtikâp, iftira, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanma, yalan yere tanıklık, yalan yere yemin, cürüm tasniî, ırza geçmek, sarkıntılık, kız, kadın veya erkek kaçırmak, fuhşiyata tahrik, gayri tabiî mukarenet, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı veya şeref ve haysiyeti kırıcı suçlar ile istimal ve istihlâk kaçakçılığı hariç kaçakçılık, resmî ihale ve alım ve satımlara fesat karıştırma, Devlet sırlarını açığa vurma, firar, amir veya üste fiilen taarruz, emre itaatsizlikte ısrar, üste hakaret, mukavemet, fesat, isyan suçlarından dolayı mahkûm olmamak.

m) Firar, amir veya üste fiilen taarruz, emre itaatsizlikte ısrar, üste hakaret, mukavemet, fesat ve isyan suçlarından, 22/5/1930 tarihli ve 1632 sayılı Askeri Ceza Kanununun 148 inci maddesinde belirtilen suçlardan hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilmiş olsa dahi hapis cezasına ve/veya adli para cezasına hükmedilmemiş olmak.”

Taksirli suçlar hariç olmak üzere diğer suçlardan mahkemeler tarafından otuz günden daha fazla süreli hürriyeti bağlayıcı bir cezaya mahkûm edilmemiş olmak da şartlar arasında sayılmıştır.

Değerlendirme komisyonları ceza mahkumiyetleri ve HAGB kararlarını bu kapsamda değerlendirmelidir. Temel hak ve özgürlükleri sınırlandırıcı hükümlerin mevzuatla sınırlı yorumlanması hukuk güvenliği ilkesinin gereğidir. Örneğin uzman erbaş adayının kasten yaralama suçundan almış olduğu HAGB kararı güvenlik soruşturmasında elenme nedeni olmamalıdır. Ancak yukarıdaki katalog yüz kızartıcı suçlardan alınan HAGB kararı veya 30 günden fazla hapis cezası elenme nedeni olmalıdır.

Uzman Erbaş Güvenlik Soruşturması İptal Davası

Güvenlik soruşturmasından kaynaklı olarak uzman erbaş adaylığının sonlandırılması durumunda idare mahkemelerinde iptal davası açılmalıdır. Güvenlik soruşturması sonucuna sadece bu şekilde itiraz edilebilir.

Dava açma süresi 60 gündür ve adaylığın sonlandırıldığına dair mesaj, aday sistemine düşme veya yapılmışsa tebligattan itibaren  süre başlar. Uzman erbaş güvenlik soruşturması iptal davasında yürütmenin durdurulması talebi önem arz eder.

Uzman erbaş güvenlik soruşturması iptal davasında mahkeme tarafından hangi gerekçe ile olumsuz kanaate ulaşıldığı ilgili idareden sorulur. Bu bilgi geldikten sonra konunun idare mahkemesine makul çerçevede açıklanması önemlidir. Devam eden bir soruşturma varsa bu soruşturma neticelendirilip mahkemeye sunulmalıdır. Uzman erbaş güvenlik soruşturması itiraz davalarında askeri avukat yardımı almanız gerekir.

Av. Kubilay REŞBER