Danıştay, Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay Kararları Işığında Bir İnceleme

Av. Kubilay REŞBER  ·  Kasım 2026

Giriş

Askerlik hizmeti sırasında ortaya çıkan bulaşıcı hastalıklar, yükümlünün “askerliğe elverişli değildir” raporuyla terhis edilmesine, kalıcı sağlık sorunlarına ve kimi durumlarda ölüme yol açabilmektedir. Bu durumda gündeme gelen temel hukuki soru, hastalığın “vazifenin neden ve etkisiyle” meydana gelip gelmediğidir. Bu sorunun cevabı hem vazife malullüğü aylığı bağlanması hem de idarenin tazmin sorumluluğu bakımından belirleyicidir.

İdare bu tür başvuruları çoğu zaman hastalığın bünyesel olduğu, mikrobun askerlik öncesinde alınmış olabileceği ya da askerlik görevinin hastalığın oluşumunda etkisinin bulunmadığı gerekçesiyle reddetmektedir. Yargı kararları ise bu gerekçelerin hangi koşullarda yeterli, hangi koşullarda yetersiz olduğunu ortaya koyan önemli bir içtihat birikimi oluşturmuştur.

Bu yazıda, askerlik sırasında bulaşan veya aktifleşen hastalıklara ilişkin Danıştay, Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararları hastalık türlerine göre ele alınmakta, kararların ilgili bölümleri doğrudan aktarılmaktadır. Aktarılan kararların bir kısmı vazife malullüğüne ilişkin iptal davalarında, bir kısmı ise idarenin tazmin sorumluluğuna ilişkin tam yargı davalarında verilmiştir. Her kararın altında dava türü ve sonucu ayrıca belirtilmiştir.

1. Vazife Malullüğü Nedir?

a. 5434 sayılı Kanuna göre vazife malullüğü

Vazife malullüğünün dayanağı, 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu’nun 44, 45 ve 56. maddeleridir. Kanun’un 44. maddesinin birinci fıkrası malullüğü şu şekilde tanımlamaktadır:

Her ne sebep ve suretle olursa olsun vücutlarında hasıl olan arızalar veya düçar oldukları tedavisi imkansız hastalıklar yüzünden vazifelerini yapamıyacak duruma giren iştirakçilere (malul) denir ve haklarında bu kanunun malullüğe ait hükümleri uygulanır.

Malullüğün vazife malullüğü sayılmasına ilişkin 45. madde ise şöyledir:

44 üncü maddede yazılı malullük; a) İştirakçilerin vazifelerini yaptıkları sırada vazifelerinden doğmuş olursa; (…) Buna (vazife malullüğü) ve bunlara uğrayanlara da (vazife malulü) denir.

Kanun’un 48. maddesine göre malullük; keyif verici içki ve her çeşit maddeler kullanmaktan, kanun, tüzük ve emir dışında hareket etmiş olmaktan, yasak fiilleri yapmaktan, intihara teşebbüsten veya kendisine ya da başkalarına menfaat sağlamak veya zarar yapmak maksadından doğmuşsa vazife malullüğü değil adi malullük hükümleri uygulanır.

b. Erlerin vazife malullüğü

bakımından özel düzenleme ise 56. maddenin birinci fıkrasındadır:

Muvazzaf, yedek ve gönüllü erlerin silah altında bulundukları esnada veya celp ve terhislerinde (Serbest sevkler dahil) sevkleri sırasında, (…) vazife malulü olmaları halinde, kendilerine, öğrenim durumlarına göre, 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 36 ncı maddesinde tespit edilen giriş derece ve kademe tutarlarının, (…) % 70’i üzerinden aylık bağlanır.

Erlerin vazifeden doğan sebeplerle ölmesi hâlinde dul ve yetimlerine aylık bağlanması Kanun’un 66. maddesinin (d) bendinde düzenlenmiştir. 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun geçici 18. maddesinin (a) bendi ise bu hükümlerin erler bakımından uygulanmaya devam edeceğini öngörmektedir:

İlgili kanunlarında düzenleme yapılıncaya kadar; a) 8/6/1949 tarihli ve 5434 sayılı Kanunun 56 ncı maddesinin birinci fıkrasında belirtilenlerden bu Kanunla yürürlükten kaldırılan maddeleri dahil 5434 sayılı Kanuna göre vazife veya harp malûlü sayılması gerekenlerin (…) kendileri ile bunların dul ve yetimlerine bağlanacak aylıklar hakkında bu Kanunun yürürlük tarihinden önceki hükümlerin uygulanmasına devam olunur.

Danıştay, bu hükümlerden hareketle vazife malullüğü için iki koşulun birlikte gerçekleşmesini aramaktadır. Danıştay 12. Dairesinin 25.04.2023 tarihli ve E:2023/1055, K:2023/2189 sayılı kararında bu husus şöyle ifade edilmiştir:

Yukarıda metnine yer verilen mevzuat hükümlerinin birlikte değerlendirilmesinden; davacının vazife malûlü kabul edilerek hakkında vazife malullüğü hükümlerinin uygulanabilmesi için, vazifesini yapamayacak şekilde malul olması ve bu maluliyetin vazifenin sebep ve tesiriyle meydana gelmesi koşullarının birlikte gerçekleşmesinin gerektiği anlaşılmaktadır.

Uygulamada uyuşmazlık çoğunlukla ikinci koşulda, yani hastalığın askerlik görevinin sebep ve tesiriyle meydana gelip gelmediği noktasında düğümlenmektedir.

c. 5510 sayılı Kanuna göre vazife malullüğü

Ekim 2008 sonrasında ilk defa 5510 sayılı Kanun’un 4/1-(c) bendi kapsamında göreve başlayan uzman erbaş, sözleşmeli erbaş/er ve muvazzaf personelin vazife malullüğü uyuşmazlıkları 5510 sayılı Kanun’un 47. ve 101. maddelerine göre çözümlenmektedir. 47’nci madde şu şekildedir.

Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten sonra ilk defa 4 üncü maddenin birinci fıkrasının (c) bendi kapsamında sigortalı olanlar için aşağıdaki hallerde vazife malûllüğü hükümleri uygulanır. 25 inci maddede belirtilen malûllük; sigortalıların vazifelerini yaptıkları sırada veya vazifeleri dışında idarelerince görevlendirildikleri herhangi bir kamu idaresine ait başka işleri yaparken bu işlerden veya kurumlarının menfaatini korumak maksadıyla bir iş yaparken ya da idarelerince sağlanan bir taşıtla işe gelişi ve işten dönüşü sırasında veya işyerinde meydana gelen kazadan doğmuş olursa, buna vazife malûllüğü ve bunlara uğrayanlara da vazife malûlü denir.

2. Vazife Malullüğü Davalarında İki Temel Kabul

Danıştay’ın askerlikte ortaya çıkan hastalıklara ilişkin kararlarında iki temel kabul öne çıkmaktadır. Birincisi, askerlik öncesi yoklamada verilen “askerliğe elverişlidir” kararının, aksi kanıtlanıncaya kadar yükümlünün sağlıklı olduğuna karine teşkil etmesidir.

İkincisi, erlerin bulundukları yeri ve yararlandıkları sağlık hizmetini kendi iradeleriyle seçemedikleri gerçeğinden hareketle askeri sağlık hizmetlerinin de askerlik görevinin bir parçası sayılmasıdır. Danıştay 12. Dairesinin yukarıda anılan E:2023/1055 sayılı kararında bu iki kabul şu şekilde ifade edilmiştir:

Davacının askere alınmadan önce yapılan sağlık muayenesinde “askerliğe elverişli” olduğu yönündeki sağlık kurulu kararı ile askerlik hizmetine başladığı, bu nitelikte bir raporun aksi kanıtlanmadığı sürece davacının askerlik görevine başlamadan önce herhangi bir hastalığının bulunmadığını ve bu görevini sağlıklı bir şekilde yerine getireceğini gösterdiği düşünüldüğünde ve erlerin, eğitim, manevra ve iç hizmetlerin gerektirdiği görevlerin haricinde, belli bir disiplin içerisine, kendi inisiyatifleri olmaksızın, tespit edilen yerlerde bulunması zorunlu olduğundan, yine her türlü tıbbi tedavileri İç Hizmet Kanunu ve İç Hizmet Yönetmeliği’nde belirtilen esaslara uygun şekilde, askeri sağlık birimlerince yerine getirildiğinden ve erlerin bu sağlık hizmetlerinin sunumu sırasında kendi tercihleri ile istedikleri sağlık biriminde veya istedikleri bir zamanda tedavi olma gibi bir imkanları olmadığından, bu tür askeri sağlık hizmetlerinin de askerlik görevinin bir parçası olarak askerlik hizmetinden ayrı düşünülmemesi gerektiği (…)

Aynı gerekçe, Danıştay 12. Dairesinin 22.12.2020 tarihli ve E:2018/5363, K:2020/4539 sayılı kararıyla onanan ilk derece mahkemesi kararında da yer almaktadır. Aşağıda ele alınan kararların önemli bir kısmı bu iki kabul üzerine kurulmuştur.

3. Tüberküloz(Verem) Hastalığına Yakalananlar Vazife Malulü Olabilir.

Askerlikte bulaşan hastalıklar arasında en yerleşik içtihat tüberküloza ilişkindir. İdare bu dosyalarda genellikle tüberküloz basilinin toplumda yaygın olduğunu, çocukluk çağında alınıp sonradan aktifleşebileceğini ve askerliğin hastalık için ayrı bir risk faktörü oluşturmadığını savunmaktadır. Danıştay ise bu savunmayı tek başına yeterli görmemektedir.

3.1. Danıştay 12. Dairesi, 25.04.2023, E:2023/1055, K:2023/2189

Dava türü: Vazife malullüğü (iptal davası) · Sonuç: Bozma, davacı lehine · Oybirliği

Davacı 07.10.1998 tarihinde silah altına alınmış, terhisine iki ay kala rahatsızlanarak akciğer tüberkülozu teşhisi konulmuş ve “askerliğe elverişli değildir” raporuyla terhis edilmiştir. İlk derece mahkemesi, sağlık raporlarında hastalığın bünyesel olduğunun belirtildiği gerekçesiyle davayı reddetmiştir. Danıştay 12. Dairesi ise yukarıda aktarılan temel kabullerin devamında şu gerekçeyle kararı bozmuştur:

(…) askerlik öncesinde herhangi bir rahatsızlığı olduğunun somut olarak ortaya konulmadığı, davacıya askere alındıktan sonra terhisine 2 ay kala teşhisi konulan “Akciğer Tüberkülozu” hastalığının bulaşıcı olduğu ve özellikle toplu yaşanan yerlerde bulaşma riskinin bulunduğu gözetildiğinde, davacının askerlik görevi sırasında yemekhane, yatakhane, eğitim alanı gibi toplu yaşam alanlarında belirtilen hastalığa yakalanmış olabileceğinin kuvvetle muhtemel olduğu, bütün bu faktörler birlikte değerlendirildiğinde, askerlik görevi sırasında yakalandığı sonucuna varılan tüberküloz hastalığı nedeniyle askerliğe elverişsiz duruma düşerek terhis edilen davacıya, 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu’nun vazife malullüğüne ilişkin hükümleri uyarınca aylık bağlanması gerekirken, aksi yönde tesis edilen dava konusu işlemde hukuka uygunluk, davanın reddi yolundaki İdare Mahkemesi kararında hukuki isabet görülmemiştir.

Bozma kararına uyularak verilen iptal kararı, Danıştay 12. Dairesinin 12.09.2024 tarihli ve E:2024/2650, K:2024/3475 sayılı kararıyla onanmıştır. Davalı idare temyiz dilekçesinde, davacının birliğinde veya yakınında başka bir askeri personelde tüberküloz tespit edilmediğini ileri sürmüş; Daire ise bozma kararına uyulduğunu belirterek kararı onamıştır.

3.2. Danıştay 10. Dairesi, 22.06.2022, E:2017/2902, K:2022/3449

Dava türü: Tam yargı (tazminat) · Sonuç: Bozma, davacı lehine · Oybirliği

Diyarbakır’da cezaevi jandarma bölüğünde er olarak görev yapan davacıya, askere sevkinden yaklaşık altı ay sonra miliyer tüberküloz ve tüberküloz menenjit teşhisi konulmuştur. Dosyada yer alan GATA yazısında, tüberküloz mikrobunun Türk Silahlı Kuvvetlerinde görülme sıklığının toplumdakinden fazla olmadığı ve askerlik görevinin tüberküloz gelişimi için bir risk faktörü olmadığı belirtilmiştir. Hükme esas alınan bilirkişi raporu ise hastalığın askerliğin başlangıcında bulunması hâlinde askere alınma sırasında mutlaka tespit edileceğini kabul etmiştir. Danıştay 10. Dairesi bu tespitler üzerine şu değerlendirmeyi yapmıştır:

Uyuşmazlıkta; davacının 23/09/2011 tarihli son yoklamasına ilişkin düzenlenen belgede, askerliğe elverişli olduğunun belirlendiği, ayrıca askere sevk edildiği 24/08/2012 tarihinde tüberküloz hastalığının bulunduğuna ilişkin bir tespitin bulunmadığı, kaldı ki askerlik görevini yerine getirmeye başladığı tarihten 22/02/2013 tarihine kadar geçen süreçte herhangi bir sağlık sorununun olmadığı dosya kapsamından anlaşılmaktadır. (…) Bu haliyle, askerlik görevine başladığı tarihten önce hastalığı bulunmadığı anlaşılan davacının askerlik görevini yerine getirirken miliyer tüberküloz – menenjit tüberküloz hastalığına yakalandığı, tüberküloz basilini nereden, ne zaman ve nasıl aldığı bilinememekle birlikte, bilirkişi raporunda belirtildiği gibi çocukluk çağında almış olsa bile askerliğe kadar etkin hale gelmeyen basilin, askerlik hizmetinin neden ve tesiriyle, rapordaki daha açık anlatımla, diğer askerlerden bulaşmak suretiyle değil askerlik hizmeti sırasında ağır fiziksel aktivitelere maruz kalmak gibi askerlik hizmetine has özel koşullar sebebiyle etkinleşerek uyuşmazlığa konu rahatsızlığa yol açtığı, dolayısıyla olayda idarenin hizmet kusuru saptanamamakla birlikte askerlik hizmeti ile zarar arasında uygun illiyet bağı bulunduğundan kusursuz sorumluluğunun olduğu sonucuna varılmıştır.

Karar, idarenin sıklıkla başvurduğu “reaktivasyon” savunmasına karşı önemlidir. Basil askerlik öncesinde alınmış olsa dahi, askerlik koşullarıyla etkinleşmesi uygun illiyet bağının kurulması için yeterli görülmüştür. Dairenin bu sonuca, dosyada askerliğin tüberküloz için risk faktörü olmadığını belirten GATA yazısı bulunmasına rağmen ulaşması ayrıca dikkat çekicidir.

3.3. Danıştay 10. Dairesi, 27.11.2025, E:2025/5120, K:2025/5629

Dava türü: Tam yargı (süre yönünden) · Sonuç: Ret kararı gerekçe değiştirilerek onandı · Oybirliği

Bu karar, tam yargı davasının süresine ilişkin olmakla birlikte, akciğer tüberkülozu sekeli nedeniyle terhis edilen bir er hakkında verilen ve istinaf incelemesinden geçerek kesinleşen vazife malullüğü iptal kararının gerekçesini aktarması bakımından önemlidir. Danıştay 10. Dairesinin aktardığı ilk derece gerekçesi şöyledir:

(…) davacının askere alınmadan önce yapılan tıbbi muayenesi sonucu düzenlenen sağlık raporu ile askerliğe kabul edildiği, askerlik öncesinde herhangi bir rahatsızlığı olduğunun somut olarak ortaya konulmadığı, davacıya askere alındıktan yaklaşık 13 ay sonra teşhisi konulan akciğer tüberkülozu sekeli hastalığının bulaşıcı olduğu ve özellikle toplu yaşanan yerlerde bulaşma riskinin bulunduğu gözetildiğinde, davacının askerlik görevi sırasında yemekhane, yatakhane, eğitim alanı gibi toplu yaşam alanlarında belirtilen hastalığa yakalanmış olabileceğinin kuvvetle muhtemel olduğu, bütün bu faktörler birlikte değerlendirildiğinde, davacının rahatsızlığının askerlik görevi sırasında ve görevinin neden ve etkisiyle meydana geldiğinin kabulü gerektiği (…)

Kararın tam yargı davasındaki süre bakımından taşıdığı önem aşağıda 10. başlık altında ayrıca ele alınmıştır.

3.4. Danıştay 12. Dairesi, 26.09.2024, E:2024/2868, K:2024/3801

Dava türü: Vazife malullüğü (iptal davası) · Sonuç: Eksik inceleme nedeniyle bozma · Oyçokluğu

Deniz Kuvvetleri Komutanlığında astsubay olarak görev yaparken tüberküloz plörit teşhisi konulan davacının davası, ilk derece mahkemesince emsal dosyalarda alınan tıbbi görüşlere dayanılarak, tüberküloza yakalanma riski bakımından sivil kişiler ile kamu görevlileri arasında fark bulunmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Danıştay 12. Dairesi kararı şu gerekçeyle bozmuştur:

Bu durumda; İdare Mahkemesince, davacının önceden tüberküloz hastalığına neden olabilecek bir rahatsızlığının bulunup bulunmadığı ve maluliyetine neden olan hastalığının görevinin neden ve etkisiyle oluşup oluşmadığı hususunda gerekirse bilirkişi raporu da alınmak suretiyle araştırma yapılarak uyuşmazlık hakkında bir karar verilmesi gerekirken, eksik inceleme ve araştırmaya dayalı olarak davanın reddi yolunda verilen temyize konu kararda hukuki isabet bulunmamaktadır.

Karar astsubay statüsündeki bir personele ilişkin olmakla birlikte, genel epidemiyolojik verilere dayanan bir değerlendirmenin somut olay incelemesinin yerine geçemeyeceğini göstermesi bakımından er dosyaları için de yol göstericidir.

4. Hepatit B Hastalığına Yakalananlar Vazife Malulü Olabilir.

Hepatit B dosyalarında belirleyici unsurlar; askerlik sırasında yapılan test sonuçları, hastalığın kuluçka süresi ve bulaşma yollarıdır. Bu alandaki içtihat, Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kararlarıyla şekillenmiştir.

4.1. Anayasa Mahkemesi, Aydın Davut (2), B. No: 2014/4681, 06.07.2017

Başvuru türü: Bireysel başvuru · Sonuç: Adil yargılanma hakkının ihlali · Oybirliği

Başvurucu, aşçı er olarak görev yaptığı birlikte 16.08.2011 tarihinde yapılan portör muayenesinde hepatit B yönünden negatif, 19.10.2011 tarihinde ise pozitif bulunmuş ve terhis edilmiştir. Askeri Yüksek İdare Mahkemesi, hastalığın nasıl bulaştığına ilişkin somut bir vaka bulunmadığı gerekçesiyle bilirkişi incelemesine gerek görmeden vazife malullüğü davasını reddetmiştir. Anayasa Mahkemesi, aynı başvurucunun tazminat davasına ilişkin önceki ihlal kararını (B. No: 2014/5641, 22.09.2016) şu şekilde özetlemiştir:

(…) hepatit B (HBs Ag pozitif) hastalığının kan veya çeşitli vücut sıvılarıyla bulaşan bir hastalık olması, kuluçka süresinin iki ile altı ay arasında değişmesi ve başvurucunun usta birliğine katılımının ardından yapılan testte anılan hastalığı taşımadığı tespiti yapılmasına karşın yaklaşık beş ay sonra yapılan testte hastalığa yakalanmış olduğu dikkate alındığında başvurucunun hastalığının teknik ve özel bilgi gerektiren tıbbi bir inceleme çerçevesinde değerlendirilmesi ve başvurucunun içinde bulunduğu özel askerlik koşullarının anılan hastalığa yol açıp açmayacağının incelenmesi gerektiği ancak somut olayda başvurucunun temel iddiasının genel bir kabule dayalı olarak reddedildiği ve böylece davanın özünün gereği gibi incelenmediği sonucuna varmış ve başvurucunun hakkaniyete uygun yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir (…)

Mahkeme, vazife malullüğü davası bakımından da aynı sonuca ulaşmıştır:

Bakılmakta olan başvuruya konu davada da başvurucunun içinde bulunduğu özel askerlik koşullarının anılan hastalığa yol açıp açmayacağının ve buna göre vazife malulü sayılma koşullarının bulunup bulunmadığının incelenmesi gerektiği ancak somut olayda başvurucunun temel iddiasının genel bir kabule dayalı olarak reddedildiği ve böylece davanın özünün gereği gibi incelenmediği anlaşılmaktadır.

Karar, bulaşıcı hastalık iddialarının tıbbi inceleme yaptırılmadan “genel kabul”e dayanılarak reddedilemeyeceğini ortaya koyması bakımından, bu alandaki davalarda dayanak alınabilecek niteliktedir.

4.2. Yeniden Yargılama: Danıştay 12. Dairesi, 23.11.2023, E:2023/3198, K:2023/5975

Dava türü: Vazife malullüğü (iptal davası) · Sonuç: Karar düzeltme kabul edildi, iptal kararı onandı · Oyçokluğu

Anayasa Mahkemesinin ihlal kararı üzerine yapılan yeniden yargılamada idare mahkemesi işlemi iptal etmiştir. Danıştay 12. Dairesi ise ilk incelemesinde (25.04.2022 tarihli ve E:2021/2157, K:2022/2386 sayılı kararıyla), “askerliğin oluşturduğu özel koşullar, ortak yaşam alanları, aynı odada kalma, yemekhane gibi yerlerde çalışma, toplu yemek yeme gibi durumlarda bulaşmasının beklenmeyeceği” yönündeki sağlık kurulu raporuna dayanarak kararı bozmuştur:

(…) nitekim anılan değerlendirmeyi içeren 30/04/2018 tarihli sağlık kurulu raporunda; davacının içinde bulunduğu özel askerlik koşullarının anılan hastalığa yol açmayacağının tespit edilmesi karşısında, davacının, 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre vazife malülü olarak kabul edilemeyeceği sonucuna varılmış olup (…)

Ancak Daire, davacının karar düzeltme istemini kabul ederek bu bozma kararını kaldırmış ve idare mahkemesinin iptal kararını onamıştır. Onanan kararın gerekçesi, Danıştay kararında şu şekilde aktarılmıştır:

(…) davacının askerlik muayenesinde askerlik yapabileceğine dair sağlam raporu aldığı; ayrıca Manisa Merkez İlçe J.K.lığı Çobanisa J.Krk.K.lığında görevli bulunduğu sırada düzenlenen 16/08/2011, 07/09/2011 ve 07/10/2011 tarihli Portör Muayene Tetkik Formlarında, Hepatit B (HBs Ag) Negatif olarak tespit edildiği, 30/04/2018 tarihli sağlık kurulu raporunda hastalığın prodromal döneminin 6 aya kadar uzayabildiği belirtilmiş ise de, bu süre içinde davacının bu hastalığa kendi kusuruyla yakalandığına ilişkin dosyaya herhangi bir bilgi ve belgenin sunulmadığı, dolayısıyla davacının söz konusu rahatsızlığının, görevin neden ve etkisiyle meydana geldiğinin kabulü gerekirken, aksi yönde tesis edilen işlemde hukuka uygunluk bulunmadığı (…)

Aynı dosyada Dairenin önce aleyhe, ardından karar düzeltme aşamasında lehe karar vermesi, kuluçka süresinin askerlik dışında bulaşma ihtimalini teorik olarak açık bırakmasının tek başına ret gerekçesi yapılamayacağını göstermektedir.

4.3. Danıştay 10. Dairesi, 03.12.2024, E:2020/6636, K:2024/5726

Dava türü: Tam yargı (tazminat) · Sonuç: Tazminat istemlerinin reddine ilişkin kısım bozuldu · Oyçokluğu

Aynı davacının tazminat davasında idare, davacının çarşı izni, erzak alımı ve benzeri nedenlerle karakol dışına çıktığını, hastalığın dışarıdan bulaşmış olabileceğini savunmuştur. İdare mahkemesi ara kararıyla bir üniversite hastanesinden hepatit B’nin kuluçka süresini sormuş; verilen cevapta kuluçka döneminin “45-180 gün arasında değiştiğinin (ortalama 60-90 gün olduğunun)” belirtildiği görülmüştür. Danıştay 10. Dairesi, Adli Tıp Kurumu raporunu da değerlendirerek şu sonuca ulaşmıştır:

(…) raporda, davacının askerliğe katıldığı tarih ile yapılan testlerin tarihleri kıyaslandığında, hepatit B hastalığının askerlik süresinde davacıya bulaştığının kabulü gerektiğinin, hastalığın kan yoluyla, cinsel ilişki yoluyla ve kullanılan ortak kişisel bakım eşyalarıyla bulaşabileceği tıbben bilinmekle mevcut verilerle bulaşma yolunun bilinemediğinin mütalaa olunduğunun belirtildiği, dolayısıyla davacıya anılan hastalığın hangi yolla bulaştığı net olarak belirlenemese de, askerliğin getirdiği toplu halde yaşama ve birlikte eğitimler yapılıyor olma durumu kapsamında kişisel ürünler ya da kan yoluyla anılan hastalığın davacıya bulaşmış olabileceği, ayrıca askerlik vazifesini gerçekleştirmek için teslim olan her asker yükümlüsü gibi davacı açısından davalı idarenin denetim ve gözetim yükümlülüğü bulunup personelin sağlıklı bir çevrede ve hastalanmadan askerlik hizmetini sunmasından sorumlu bulunduğu, ayrıca davacının bu hastalığa çarşı izni ve benzeri sebeplerle yakalanmış olabileceği davalı idarece ileri sürülmüş ise de, hastalığın kuluçka süresinin de dikkate alınması suretiyle bir değerlendirme yapılmasına imkan verecek olan davacının izin durumunu gösterir belgelerin imha edildiğinin belirtilmesiyle bu konunun hukuken kabul edilebilir bir düzeyde denetlenebilmesi imkanının bizatihi davalı idare tarafından ortadan kaldırıldığı hususları bir arada değerlendirildiğinde, davalı idarenin mesleki risk ilkesi uyarınca davacının askerlik vazifesini ifa ederken yakalandığı sabit olan hepatit B hastalığından sorumlu olduğunun kabulü gerekmektedir.

Kararda iki husus öne çıkmaktadır: Bulaşma yolunun kesin olarak belirlenememesi sorumluluğu ortadan kaldırmamakta; idarenin kendi kayıtlarını sunamaması ise “dışarıda bulaştı” savunmasını işlevsiz kılmaktadır.

4.4. Danıştay 12. Dairesi, 17.11.2021, E:2018/5510, K:2021/5875

Dava türü: Vazife malullüğü (iptal davası) · Sonuç: Bozma, davacı lehine · Oybirliği

Davacı 27.08.2002 tarihinde askerliğe başlamış, Doğubeyazıt’taki usta birliğinde 01.03.2003 tarihinde rahatsızlanarak hepatit B teşhisi konulmuş ve terhis edilmiştir. İlk derece mahkemesi, hastalığın vazifenin neden ve etkisiyle meydana gelmediğine dair sağlık kurulu raporuna dayanarak davayı reddetmiştir. Danıştay 12. Dairesi ise şu gerekçeyle kararı bozmuştur:

Olayda, davacının askerlikten önce yapılan sağlık muayenesindeki askerliğe elverişli olduğu yönündeki sağlık kurulu kararı ile askerlik hizmetine başladığı, bu nitelikte bir raporun aksi kanıtlanmadığı sürece, davacının askerlik görevine başlamadan önce herhangi bir hastalığının bulunmadığı ve bu görevini sağlıklı bir şekilde yerine getireceği, Hepatit B virüsünün bulaşma yolları ve kuluçka süresi ile hastalığın başlama tarihi hususları dikkate alındığında, “sağlam” olarak askere alınan davacının bu hastalığının, askerlik görevi sırasında ve askerlik hizmetinin neden ve etkisiyle meydana geldiğinin kabulü gerekirken, aksi yöndeki tesis edilen dava konusu işlemde hukuka uygunluk, davanın reddi yolunda verilen İdare Mahkemesi kararında ise hukuki isabet görülmemiştir.

Bozma kararına uyularak verilen iptal kararı, idarenin “aksinin kabulü halinde her türlü hastalık ve maluliyet durumunda aylık bağlanacağı” yönündeki temyiz itirazına rağmen Danıştay 12. Dairesinin 12.09.2024 tarihli ve E:2024/2438, K:2024/3472 sayılı kararıyla oybirliğiyle onanmıştır. Karar, idare sağlık kurulunun aleyhe raporunun tek başına belirleyici olmadığını göstermektedir.

4.5. Danıştay 11. Dairesi, 08.04.2013, E:2011/5642, K:2013/3349

Dava türü: Vazife malullüğü (iptal davası) · Sonuç: Bozma, davacı lehine · Oybirliği

Davacı 1982 yılında askerde “enfeksiyöz hepatit” teşhisiyle tedavi görmüş, terhisinden yıllar sonra karaciğer yetmezliği nedeniyle karaciğer nakli geçirmiştir. TSK sağlık raporunda hastalığın askerlik hizmetinin sebep ve tesiriyle meydana gelip gelmediğinin tespit edilemeyeceği belirtilmiş, idare mahkemesi de aynı enjektörle aşı yapıldığı iddiasının soyut kaldığı gerekçesiyle davayı reddetmiştir. Danıştay 11. Dairesi kararı şu gerekçeyle bozmuştur:

Davacının askere alınmadan önce yapılan sağlık muayenesinde “askerliğe elverişli” olduğu yolundaki sağlık kararı ile piyade er olarak askerlik hizmetine başladığı, askerde iken hepatit teşhisi ile tedavi altına alındığı, davalı İdarenin sağlık kurulunca da belirtildiği üzere, halen devam eden rahatsızlığının, askerdeki hastalığının devamı niteliğinde olduğu, (…) bu durumda sağlam olarak alındığı anlaşılan davacının, askerlik görevi sırasında rahatsızlanıp, 10/06/2009 tarihli Türk Silahlı Kuvvetleri Sağlık Raporuna göre askerliğe elverişli olmama durumuna girmesinde ve %100 vücut fonksiyonu kaybına uğramasında askerlik görevinin sebep ve etkisinin bulunduğu sonucuna ulaşıldığından, davacı hakkında tesis edilen işlemde hukuka uygunluk bulunmamıştır.

(…) bu hususun tek başına uyuşmazlığın çözümüne dayanak alınamayacağı, zira davalı İdarece de kabul edildiği üzere mevcut hastalığının askerdeki hastalığının devamı niteliğinde olduğu, uyuşmazlığın çözümü için davacının mevcut hastalığının askerlik görevinin neden ve etkisiyle meydana gelip gelmediği yolunda bir irdeleme yapılması gerektiği, bu bağlamda Hepatit B virüsünün bulaşma yolları ve kuluçka süresi ile hastalığın başlama tarihi dikkate alındığında “sağlam” olarak askere alınan davacının bu hastalığının askerlik hizmetinin neden ve etkisiyle meydana geldiğinin kabulünü gerektirdiğinden, İdare Mahkemesi kararının anılan gerekçesinde hukuki isabet görülmemiştir.

Karar, askerlikte başlayan bir hastalığın yıllar sonra ağırlaşması hâlinde de bugünkü durumun askerdeki hastalığın devamı olup olmadığının araştırılması gerektiğini göstermesi bakımından geç ortaya çıkan sekellerde önem taşımaktadır.

5. Menenjit Vazife Malullüğü Sonucunu Doğurur mu?

Akut bakteriyel menenjit, özellikle acemi eğitim birlikleri gibi kalabalık koğuş ve yatakhane ortamlarında damlacık yoluyla hızla bulaşabilen ve saatler içinde ölümcül seyredebilen bir enfeksiyondur. Askerlik görevini yaparken menenjit nedeniyle ölen bir asker hakkında verilen Ankara 18. İdare Mahkemesinin 27.01.2021 tarihli ve E:2020/2079, K:2021/61 sayılı iptal kararı, ölenin yakını tarafından sonradan açılan nakdi tazminat davasında verilen Danıştay 12. Dairesinin 19.09.2023 tarihli ve E:2023/3153, K:2023/4153 sayılı yetki kararında şu şekilde aktarılmaktadır:

Dosyanın incelenmesinden; davacının, … Piyade Okulu Lojistik Destek Komutanlığında askerlik görevini yapmakta iken, 07/03/2003 tarihinde rahatsızlanması sonucu hastaneye sevk edilen oğlu …’in, GATA Haydarpaşa Eğitim ve Araştırma Hastanesinde 12/03/2003 tarihinde menenjit hastalığı nedeniyle vefat etmesinde vazifesinin neden ve etkisinin bulunduğundan bahisle, 5434 sayılı Kanun kapsamında vazife malulü sayılması yönünde yaptığı 12/03/2019 tarihli başvurusunun zımnen reddine ilişkin işlemin Ankara 18. İdare Mahkemesinin 27/01/2021 tarih ve E:2020/2079, K:2021/61 sayılı kararı ile iptaline karar verilmesi üzerine kendisine vazife malullüğü aylığı bağlandığından bahisle, 2330 sayılı Kanun kapsamında nakdi tazminat ödenmesi isteğiyle yaptığı 22/04/2021 tarihli başvurusunun zımnen reddine ilişkin Milli Savunma Bakanlığı işleminin iptali istemiyle dava açıldığı anlaşılmaktadır.

Danıştay kararı ilk derece kararının gerekçesini aktarmamaktadır; ancak vefattan yaklaşık on altı yıl sonra yapılan başvuru üzerine vazife malullüğünün kabul edildiği ve bunun 2330 sayılı Kanun kapsamında nakdi tazminat talebine dayanak yapıldığı görülmektedir. Tüberküloz menenjite ilişkin olarak ayrıca yukarıda 3.2 başlığı altında aktarılan Danıştay 10. Dairesi kararına bakılabilir.

6. Pnömoni ve Solunum Yolu Enfeksiyonları

Zatürre (pnömoni) ve diğer solunum yolu enfeksiyonları, koğuş, yemekhane ve eğitim alanları gibi toplu yaşam ortamlarında kolaylıkla yayılabilen ve kısa sürede ağır bir seyir izleyebilen hastalıklardır. Bu dosyalarda idarenin başlıca savunması, enfeksiyonun her ortamda geçirilebilecek nitelikte olduğu ve askerlik görevine özgü bir risk oluşturmadığıdır. Tüberküloz ve hepatit B dosyalarından farklı olarak burada mikrobun askerlik öncesinde alınıp alınmadığından çok; sağlıklı olarak askere alınan kişinin görev başında hastalanıp hastalanmadığı, birlikte aynı dönemde benzer vakaların görülüp görülmediği ve idarenin hizmet kusurunun bulunup bulunmadığı önem kazanmaktadır.

6.1. Danıştay 10. Dairesi, 04.11.2025, E:2022/8470, K:2025/4982

Dava türü: Tam yargı (tazminat) · Sonuç: Bozma, davacılar lehine · Oybirliği

Er, 01.03.1999 tarihinde Isparta’daki acemi birliğine katılmış, 14.03.1999 tarihinde nefes darlığı şikâyetiyle hastaneye sevk edilmiş ve ertesi gün pnömoni nedeniyle vefat etmiştir. Erin vazife malulü sayılması istemiyle yapılan başvurunun reddine ilişkin işlem idare mahkemesince iptal edilmiş ve bu karar istinaf incelemesinden geçerek kesinleşmiştir. Danıştay 10. Dairesi, tazminat davasında bu kesinleşmiş kararın gerekçesini şu şekilde aktarmıştır:

… her ne kadar Adli Tıp Kurumu raporunda, davacının oğlu müteveffanın ölümüne yol açan pnömoninin askerlik görevinin neden ve etkisiyle meydana geldiğini gösterir tıbbi delillerin bulunmadığı mütalaasında bulunulmuş ise de; Kara Kuvvetleri Komutanlığı 3’üncü Piyade Er Eğitim Tugay Komutanlığının …tarih ve… sayılı yazısında belirtildiği üzere davacının oğlunun vefatının gerçekleştiği Mart 1999 tarihinde soğuk algınlığı ve pnömoni rahatsızlıklarından dolayı Isparta’daki hastanelerde yatan erbaş ve er miktarının 132 olduğu açık olup, “sağlıklı” olarak askere alınan müteveffanın, askerlik görevini yaparken vazifesi başında hastalanarak kısa sürede pnömoniden vefat ettiği anlaşıldığından, hastalığının askerlik vazifesinin neden ve tesiri ile meydana gelmediğinin kabûlüne olanak, … bulunmadığı …

Daire, bu kesinleşmiş tespitin tam yargı davası bakımından sonucunu şöyle belirlemiştir:

Bu haliyle, davacılar yakınının ölümünün askerlik vazifesinin neden ve tesiri ile meydana geldiği, bir başka deyişle davacıların yakınlarının askerlik hizmetini yerine getirmekte iken vefat etmesi nedeniyle uğradıklarını ileri sürdükleri zararlarla idari faaliyet arasında nedensellik bağının bulunduğu kesinleşmiş yargı kararıyla ortaya konulmuş durumdadır.

Davalı idare tarafından dosyaya sunulan mesaj formu, tahkikat evrakı gibi belgelerin incelenmesinden; davacıların yakınının pnömoni nedeniyle vefat ettiği tarihte aynı birlikte görevli başka bir askerin de soğuk algınlığı ve pnömoni nedeniyle vefat ettiği ve anılan tarihlerde 132 er ve erbaşın soğuk algınlığı ve pnömoni rahatsızlıklarından dolayı Isparta ilinde bulunan hastanelerde yatarak tedavi gördüğü anlaşılmakta olup, Bölge İdare Mahkemesince bu hususlar dikkate alınmak suretiyle, öncelikle davacıların yakınının ölümüne ilişkin olarak idarenin hizmet kusurunun bulunup bulunmadığının belirlenmesi, hizmet kusurunun varlığı halinde hizmet kusuru ilkesi uyarınca aksi halde kusursuz sorumluluk ilkesi uyarınca davacıların tazminat istemlerinin esasının karşılanması gerekmektedir.

Karar iki yönden önemlidir: Adli Tıp Kurumu raporunun aleyhe olmasına rağmen birlikte aynı dönemde görülen yaygın vakalar illiyet bağının kabulüne yetmiştir. Ayrıca kesinleşmiş vazife malullüğü kararı, tam yargı davasında nedensellik bağını ortaya koyan bir tespit olarak kabul edilmiştir.

6.2. Danıştay 12. Dairesi, 22.12.2020, E:2018/5363, K:2020/4539

Dava türü: Vazife malullüğü (iptal davası) · Sonuç: İptal kararı onandı · Oyçokluğu

Askerde “pnömoni ve dilate kardiyomiyopati” tanısı konulan, TSK sağlık raporunda hastalığı “idiopatik” ve vazifenin neden ve etkisiyle meydana gelmemiş kabul edilerek terhis edilen er, terhisinden sonra kalp nakli geçirmiş ve vefat etmiştir. İdare mahkemesi, yukarıda 2. başlık altında aktarılan sağlam rapor karinesi ve askeri sağlık hizmetine ilişkin gerekçeyle işlemi iptal etmiş; Danıştay 12. Dairesi bu kararı onamıştır. Karşı oyda ise şu görüşe yer verilmiştir:

(…) vazife malullüğü durumunun tespiti için dosyada yeterli bilgi ve belge bulunmadığı durumlarda, ilgililerin askerliğe elverişli olmadığı kararı verilerek askerlik görevinden terhis edilmesini sağlayan hastalıkların doğuştan olup olmadığı, sonradan oluşup oluşmadığı, oluşma nedeni, öncesinde var ise görevin etkisiyle artıp artmadığı, hastalığın oluşmasında veya artmasında askerlik görevinin neden ve etkisinin bulunup bulunmadığına ilişkin ayrıntılı tespitleri içeren sağlık kurulu raporunun düzenlenmesi gerektiği açıktır.

Karşı oy, dosyanın tıbbi altyapısının zayıf olduğu durumlarda yalnızca sağlam rapor karinesine dayanmanın tartışmaya açık olduğunu göstermektedir. Bu nedenle davanın açılmasından itibaren ayrıntılı bir sağlık kurulu raporu veya bilirkişi incelemesi talep edilmesi yararlı olacaktır.

7. Tatbikat Koşullarında Akut Enfeksiyon ve Vazife Malullüğü

Tatbikat, manevra ve arazi eğitimleri; ağır fiziksel koşullar altında ve barınma, hijyen, temiz su ile gıda gibi temel ihtiyaçların büyük ölçüde idarenin sağladığı imkânlara bağlı olduğu ortamlarda yürütülmektedir. Bu koşullarda ortaya çıkan akut enfeksiyonlarda temel soru, hastalığın tatbikat ortamından kaynaklanıp kaynaklanmadığıdır. Askerlik görev şartlarından kaynaklı akut enfeksiyonlar kişinin malul sayılması sonucunu doğurur.

7.1. Ankara 9. İdare Mahkemesi, 09.02.2022, E:2021/958, K:2022/347

Dava türü: Vazife malullüğü (iptal davası) · Sonuç: İptal

İskenderun’daki 39. Piyade Tugay Komutanlığı emrinde görev yaparken 09.09.1978 tarihinde “Çalışlar-78 Tatbikatı” sırasında akut enfeksiyon nedeniyle oluşan toksik şok sonucu vefat eden asker hakkında, olaydan otuz yılı aşkın süre sonra yapılan vazife malullüğü başvurusunun reddi iptal edilmiştir. Kararın gerekçesi, Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulunun 24.09.2025 tarihli ve E:2025/58, K:2025/46 sayılı kararında şu şekilde aktarılmıştır:

…bahsi geçen tatbikat süresince temiz su ve gıda erişiminin sağlanıp sağlanmadığı hususlarında Milli Savunma Bakanlığının bilgi ve belge ortaya koyamadığı, bu durumda müteveffanın bulunduğu ortam veya vazifeden kaynaklanan sebep ve şartlara bağlı olarak öldüğü, olaya münhasıran gerek Milli Savunma Bakanlığınca, gerekse davalı idarece müteveffanın ölümüne sebep olan hastalığın görevini ifa ile ilgisi olmadığına dair aksi yönde bir tespit, bilgi ya da belge sunulmadığı hususu göz önüne alındığında, ölümle sonuçlanan maluliyet halinin vazifesi sırasında ve vazifesinin sebep ve etkisi ile ortaya çıktığı konusunda kuşku bulunmadığı

Karar, tatbikat ve arazi koşullarında temiz su, gıda ve hijyen gibi hususları belgeleme yükünün fiilen idarede olduğunu göstermesi bakımından önemlidir.

8. Parazit Enfeksiyonları

Parazit ve zoonoz kaynaklı enfeksiyonlarda (kist hidatik, brusella, şark çıbanı vb.) yükümlünün birlik içindeki özel görevlendirmesi ve görev yaptığı bölgenin endemik yapısı da illiyet bağının kurulmasında önem taşımaktadır. Böylece parazit kaynaklı bulaşıcı hastalıklar vazife malullüğü sonucunu doğurabilmektedir. Örneğin aşağıda 10. başlık altında süre aşımı yönünden ele alınan Danıştay 10. Dairesinin 20.04.2022 tarihli ve E:2017/2953, K:2022/2256 sayılı kararına konu uyuşmazlıkta olduğu üzere, askerlikte köpek bakımıyla görevlendirilen yükümlüde ortaya çıkan kist hidatik gibi kistleşme süreci zamana yayılan hastalıklarda, görevlendirme belgeleri ve revir kayıtları esasa ilişkin incelemede temel dayanak noktası olmaktadır.

8.1. Danıştay 10. Dairesi, 04.11.2025, E:2022/7367, K:2025/4980

Dava türü: Tam yargı (tazminat) · Sonuç: Manevi tazminatın reddine ilişkin kısım bozuldu (oyçokluğu); maddi tazminatın reddine ilişkin kısım onandı (oybirliği)

Hakkari Çukurca’da hudut taburunda askerlik yapan davacının gözünde toksoplazma korioretiniti gelişmiş ve kalıcı görme kaybı oluşmuştur. Adli Tıp Kurumu, paraziti askerlik öncesinde mi yoksa askerlik süresinde mi aldığının tıbben bilinemeyeceğini bildirmiş; ilk derece mahkemesi ve bölge idare mahkemesi illiyet bağı bulunmadığı gerekçesiyle davayı reddetmiştir. Danıştay 10. Dairesi manevi tazminat yönünden şu değerlendirmeyi yapmıştır:

Uyuşmazlıkta, ömür boyu gözünden engelli hale gelen davacının bu maluliyetinin askerlik hizmetinin ifası sırasında meydana geldiği, her ne kadar zararın doğumunda idareye atfedilebilir bir kusur bulunamamış ise de davacının idarenin denetim ve gözetimi altında kamu hizmeti niteliğindeki askerlik vazifesini yaparken zarar gördüğü hususunun tartışmasız olduğu, olayın oluş şekli ve manevi tazminatın kapsam ve niteliği dikkate alındığında, davacının duyduğu elem ve ızdırabı giderecek makul bir tutarda manevi tazminata hükmedilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

Kararın maddi tazminatın reddine ilişkin kısmı onandığından emsal değeri manevi tazminatla sınırlıdır. Bununla birlikte, bulaşma zamanının tıbben belirlenemediği bir dosyada dahi idarenin denetim ve gözetimi altında doğan zarar nedeniyle manevi tazminata hükmedilmesi gerektiğinin kabulü dikkat çekicidir.

9. Değerlendirme ve Sonuç

İncelenen kararlardan, askerlik sırasında bulaşan hastalıklara ilişkin uyuşmazlıklarda şu ilkelerin uygulandığı görülmektedir:

• Sağlam rapor karinesi: “Askerliğe elverişlidir” kararı, aksi kanıtlanıncaya kadar yükümlünün askerlik öncesinde hastalığı bulunmadığını gösterir (Danıştay 12. D., E:2023/1055; E:2018/5510).
• Bulaşma yolunun kesin ispatı aranmaz: Bulaşıcı hastalıklarda toplu yaşam alanlarında bulaşmanın “kuvvetle muhtemel” olması yeterli görülmektedir (Danıştay 12. D., E:2023/1055; 10. D., E:2020/6636).
• Test tarihleri ve kuluçka süresi belirleyicidir: Askerlik sırasında negatif, ardından pozitif çıkan test sonuçları kuluçka süresiyle uyumluysa, hastalığa askerlik dışında yakalanıldığını gösteren bilgi ve belgenin dosyaya sunulması gerekir (Danıştay 12. D., E:2023/3198; 10. D., E:2020/6636).
• Mikrobun askerlikte aktifleşmesi yeterlidir: Basil askerlik öncesinde alınmış olsa bile askerlik koşullarıyla etkinleşmesi uygun illiyet bağını kurar (Danıştay 10. D., E:2017/2902).
• Genel kabul ve genel istatistik tek başına ret gerekçesi olamaz: Askerlik koşullarının hastalığa yol açıp açmayacağı somut olarak, gerektiğinde bilirkişi incelemesiyle araştırılmalıdır (AYM, B. No: 2014/4681; Danıştay 12. D., E:2024/2868).
• Birlikte görülen vakalar güçlü delildir: Aynı dönemde aynı birlikte benzer hastalık vakalarının bulunması, aleyhe adli tıp raporuna rağmen illiyet bağının kabulünü sağlayabilmektedir (Danıştay 10. D., E:2022/8470).
• İdarenin belgeleyemediği hususlar idare aleyhine değerlendirilir: İzin kayıtlarının imha edilmesi veya tatbikatta temiz su ve gıda sağlandığının belgelenememesi idare aleyhine sonuç doğurmuştur (Danıştay 10. D., E:2020/6636; Ankara 9. İM, E:2021/958).

Bu ilkeler ışığında dosya hazırlığında şu hususlara dikkat edilmesi yararlı olacaktır:

• Son yoklama belgesi, sevk belgesi ve yükümlünün doldurduğu sağlık durumu bilgi formu temin edilmelidir.
• Askerlik süresince yapılan tüm muayene ve tetkik kayıtları (portör muayene formları, revir kayıtları, laboratuvar sonuçları) istenmeli; son negatif sonuç ile ilk pozitif sonuç arasındaki süre, hastalığın kuluçka süresiyle karşılaştırılmalıdır.
• Kuluçka süresi ve bulaşma yolları konusunda ara kararla üniversite hastanesinden veya Adli Tıp Kurumundan görüş alınması talep edilmelidir.
• Birlikte aynı dönemde görülen vakalar, yapılan taramalar ve idari tahkikat evrakı istenmelidir.
• İdarenin “hastalık dışarıda bulaşmıştır” savunmasına karşı izin, hava değişimi ve hastane yatış dönemleri ayrıca değerlendirilmelidir; bu dönemlerin kuluçka süresi içinde kalması davanın sonucunu etkileyebilmektedir.
• Sağlık kurulu veya adli tıp raporunun genel ifadelerle askerlik görevinin etkisini reddetmesi hâlinde, Anayasa Mahkemesinin Aydın Davut kararlarına dayanılarak askerlik koşullarının somut olarak incelenmesi talep edilmelidir.
• Vazife malullüğü kararının tebliğinden itibaren tam yargı davası için 2577 sayılı Kanun’un 13. maddesindeki bir yıllık başvuru süresi gözetilmelidir.

Sonuç olarak incelenen kararlar, askerlik sırasında bulaşan hastalıklarda içtihadın büyük ölçüde davacı lehine geliştiğini göstermektedir. Bununla birlikte sonuç, her dosyada test tarihleri, hastalığın kuluçka süresi, birlikteki koşullar ve sunulan tıbbi raporlar üzerinden belirlenmektedir. Er dosyalarında idari yargının sağlam rapor karinesine ve idarenin belgeleme yükümlülüğüne ağırlık verdiği; bu yazıda aktarılan ve 5510 sayılı Kanun’un 47. maddesi kapsamında iş mahkemesinde görülen uzman erbaş dosyasında ise Adli Tıp Kurumu raporunun belirleyici olduğu görülmektedir. Bu nedenle dosyanın tıbbi altyapısının baştan doğru kurulması sonucu doğrudan etkilemektedir.

10. Sıkça Sorulan Sorular(SSS-FAQ)

Askerde bulaşan hastalık vazife malullüğü sayılır mı?

Evet. Hastalık askerlik görevi sırasında ve görevin sebep ve tesiriyle meydana gelmişse, 5434 sayılı Kanun’un 45. ve 56. maddeleri uyarınca vazife malullüğü sayılır. Danıştay, “askerliğe elverişlidir” raporuyla askere alınan kişinin askerlik öncesinde hastalığının bulunmadığını kabul etmektedir. Askerlik sırasında ortaya çıkan bulaşıcı bir hastalığın toplu yaşam alanlarında bulaşmış olmasını da “kuvvetle muhtemel” saymaktadır (Danıştay 12. Dairesi, E:2023/1055, K:2023/2189).

Hangi hastalıklarda vazife malullüğü kabul edilmiştir?

Yargı kararlarında şu hastalıklarda vazife malullüğü kabul edilmiştir: tüberküloz (verem), hepatit B, menenjit, zatürre (pnömoni) ve tatbikat sırasında gelişen akut enfeksiyon. Toksoplazma (parazit enfeksiyonu) nedeniyle görme kaybı yaşayan bir er için ise manevi tazminata hükmedilmesi gerektiğine karar verilmiştir. Belirleyici olan hastalığın adı değil, askerlikle bağlantısının somut olarak ortaya konulmasıdır.

“Askerliğe elverişli değildir” raporu alan herkes vazife malulü sayılır mı?

Hayır. Bu rapor kişinin malul olduğunu gösterir. Vazife malullüğü için ayrıca malullüğün vazifenin sebep ve tesiriyle meydana gelmesi gerekir. Danıştay bu iki koşulun birlikte aranacağını açıkça belirtmektedir (Danıştay 12. Dairesi, E:2023/1055, K:2023/2189). Malullük; yasak fiil, intihara teşebbüs veya kanun ve emir dışı hareket gibi 5434 sayılı Kanun’un 48. maddesinde sayılan hallerden doğmuşsa adi malullük hükümleri uygulanır.

Askerde verem (tüberküloz) olan kişi vazife malulü olur mu?

Evet, bu konuda yerleşik bir içtihat bulunmaktadır. Danıştay, terhisine iki ay kala akciğer tüberkülozu teşhisi konulan bir er hakkında vazife malullüğü hükümlerinin uygulanması gerektiğine karar vermiştir. Gerekçesi, hastalığın yemekhane, yatakhane ve eğitim alanı gibi toplu yaşam alanlarında bulaşmış olmasının kuvvetle muhtemel olmasıdır (Danıştay 12. Dairesi, E:2023/1055, K:2023/2189). Tüberküloz basili çocuklukta alınmış olsa bile, askerlik koşullarıyla aktifleşmesi de idarenin sorumluluğu için yeterli görülmüştür (Danıştay 10. Dairesi, E:2017/2902, K:2022/3449).

Askerde hepatit B bulaşırsa vazife malullüğü bağlanır mı?

Askerlik sırasında yapılan testte negatif çıkan, ardından kuluçka süresi içinde pozitifleşen kişilerde Danıştay vazife malullüğünü kabul etmektedir. Danıştay 12. Dairesi, portör muayenesinde negatif olup yaklaşık iki ay sonra pozitif bulunan aşçı er hakkındaki kararda bunu açıkça ortaya koymuştur. Daire, hastalığa kendi kusuruyla yakalandığına dair bilgi ve belge sunulmadığı gerekçesiyle vazife malullüğüne ilişkin iptal kararını onamıştır (E:2023/3198, K:2023/5975). Anayasa Mahkemesi de bu tür davaların tıbbi inceleme yapılmadan reddedilmesini adil yargılanma hakkının ihlali saymıştır (Aydın Davut (2), B. No: 2014/4681).

Askerde bulaşıcı hastalıktan ölen askerin ailesine aylık bağlanır mı?

Evet. Erlerin vazifeden doğan sebeplerle ölmesi hâlinde 5434 sayılı Kanun’un 66. maddesi uyarınca hak sahiplerine aylık bağlanır. Danıştay’ın aktardığı kesinleşmiş bir kararda, acemi birliğine katıldıktan iki hafta sonra zatürreden vefat eden bir er hakkında vazife malullüğü kabul edilmiş ve anne ile babasına aylık bağlanmıştır. Adli Tıp Kurumu raporu aleyhe olmasına rağmen bu sonuca, aynı dönemde 132 er ve erbaşın soğuk algınlığı ve pnömoni nedeniyle hastanede yattığı dikkate alınarak varılmıştır (Danıştay 10. Dairesi, E:2022/8470, K:2025/4982). Menenjit nedeniyle vefat eden bir asker için de vazife malullüğü kabul edilmiştir (Ankara 18. İdare Mahkemesi, E:2020/2079, K:2021/61).

Sağlık kurulu veya Adli Tıp raporu aleyhe ise dava kazanılabilir mi?

Evet, bu raporlar mahkemeyi tek başına bağlamamaktadır. Danıştay, hastalığın vazifeden kaynaklanmadığını belirten sağlık kurulu raporuna rağmen vazife malullüğünü kabul etmiştir (Danıştay 12. Dairesi, E:2018/5510, K:2021/5875). Adli Tıp Kurumu raporu aleyhe olan bir dosyada da vazife malullüğü kabul edilmiş ve bu karar kesinleşmiştir (Danıştay 10. Dairesi, E:2022/8470’de aktarıldığı şekliyle). Ancak aleyhe rapora test tarihleri, kuluçka süresi ve birlikte görülen vakalar gibi somut verilerle itiraz edilmesi gerekir.

Hastalığın askerde bulaştığı nasıl ispat edilir?

Başlıca deliller şunlardır:

• son yoklama belgesi ve sağlam raporu,
• askerlik sırasındaki test ve portör muayene sonuçları,
• revir ve hastane kayıtları,
• hastalığın kuluçka süresine ilişkin tıbbi görüş,
• birlikte aynı dönemde görülen vakalar ve tarama kayıtları.

Danıştay, bulaşma yolunun kesin olarak belirlenmesini aramamaktadır. İzin kayıtlarını sunamayan idarenin “hastalık dışarıda bulaştı” savunmasını da kabul etmemiştir (Danıştay 10. Dairesi, E:2020/6636, K:2024/5726).

Vazife malullüğü başvurusu nereye yapılır, reddedilirse ne yapılır?

Başvuru Sosyal Güvenlik Kurumuna yapılır. Ret işlemine karşı, tebliğden itibaren 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılabilir (2577 sayılı Kanun m.7). Kurum 30 gün içinde cevap vermezse başvuru reddedilmiş sayılır. Bu durumda dava, 30 günlük sürenin bitiminden itibaren 60 gün içinde açılabilir (m.10). Erlere ilişkin incelenen kararlar idari yargıda verilmiştir. 5510 sayılı Kanun’un 47. maddesine tabi personelde ise uyuşmazlık iş mahkemesinde görülebildiğinden, görevli yargı yeri statüye göre ayrıca değerlendirilmelidir. Bu davalarda görev konusu önem arz etmektedir.

Yıllar önce terhis olanlar veya ölen askerin ailesi bugün başvurabilir mi?

İncelenen kararlarda olaydan uzun yıllar sonra yapılan başvurular üzerine de vazife malullüğü kabul edilmiştir. Menenjit nedeniyle 2003’te vefat eden bir asker için başvuru 2019’da yapılmıştır (Ankara 18. İdare Mahkemesi, E:2020/2079, K:2021/61). 1978’de tatbikatta vefat eden bir asker için ise başvuru otuz yılı aşkın süre sonra yapılmıştır (Ankara 9. İdare Mahkemesi, E:2021/958, K:2022/347). Bununla birlikte kararlarda yoksun kalınan parasal hakların başvuru tarihinden itibaren faiziyle ödenmesine hükmedildiği görülmektedir (Danıştay 12. Dairesi, E:2023/3198, K:2023/5975). Bu nedenle başvurunun geciktirilmemesi yararlıdır.

Askerde zatürreden (pnömoni) ölen askerin ailesi aylık ve tazminat alabilir mi?

Evet. Acemi birliğine katılışından iki hafta sonra zatürreden vefat eden bir er hakkında vazife malullüğü kabul edilmiş, anne ve babasına aylık bağlanmıştır. Adli Tıp Kurumu raporu aleyhe olsa da aynı dönemde 132 er ve erbaşın soğuk algınlığı ve pnömoni nedeniyle hastanede yattığı dikkate alınmıştır. Danıştay ise ailenin tazminat davasında, kesinleşmiş vazife malullüğü kararının nedensellik bağını ortaya koyduğunu belirterek ret kararını bozmuştur (Danıştay 10. Dairesi, E:2022/8470, K:2025/4982).

Askerde zatürre sonrası kalp hastalığı gelişirse vazife malullüğü kabul edilir mi?

Bu yönde onanmış bir karar bulunmaktadır. Askerde pnömoni ve dilate kardiyomiyopati tanısı konulan bir er, terhisinden sonra kalp nakli geçirmiş ve vefat etmiştir. TSK raporu hastalığı “idiopatik” ve vazifeden kaynaklanmayan olarak nitelendirmişti. Buna rağmen ret işleminin iptaline ilişkin karar onanmıştır (Danıştay 12. Dairesi, E:2018/5363, K:2020/4539). Karar oyçokluğuyla verilmiştir. Karşı oy, ayrıntılı sağlık kurulu raporu alınması gerektiği görüşündedir. Bu nedenle bu tür dosyalarda tıbbi incelemenin baştan talep edilmesi yararlıdır.

Grip sonrası miyokardit gelişen uzman erbaş vazife malulü sayılır mı?

İncelenen Yargıtay kararında sayılmamıştır. Kursiyerlik sırasında grip olduğu ve revir istirahatına rağmen göreve çıkarıldığı ileri sürülen bir uzman erbaş, miyokardite bağlı kalp yetmezliği nedeniyle vefat etmiştir. Adli Tıp Kurumu 2. Üst Kurulu, hastalığın “her ortamda geçirilebilecek üst solunum yolu enfeksiyonu” sonrasında oluştuğunu bildirmiştir. Bu rapora dayanan ret kararı onanmıştır (Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E:2024/10852, K:2024/12969). 5510 sayılı Kanun’a tabi personelin bu davaları iş mahkemesinde görülmüş ve Adli Tıp raporu belirleyici olmuştur.

Tatbikat sırasında enfeksiyon kapıp ölen askerin ailesi vazife malullüğü aylığı alabilir mi?

Evet. 1978’de “Çalışlar-78 Tatbikatı” sırasında akut enfeksiyona bağlı toksik şok sonucu vefat eden bir asker hakkında vazife malullüğü kabul edilmiştir. Gerekçe, Millî Savunma Bakanlığının tatbikat süresince temiz su ve gıda erişiminin sağlandığına dair bilgi ve belge ortaya koyamamasıdır (Ankara 9. İdare Mahkemesi, E:2021/958, K:2022/347). Ailenin sonradan açtığı tazminat davasında Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, sürenin vazife malullüğü kararının tebliğinden başladığını kabul etmiştir (E:2025/58, K:2025/46).

Askerde toksoplazma (parazit) enfeksiyonu nedeniyle görme kaybı yaşayan kişi tazminat alabilir mi?

Manevi tazminat alabileceği kabul edilmiştir. Hakkari Çukurca’da hudut birliğinde askerlik yaparken gözünde toksoplazma enfeksiyonu gelişen bir er kalıcı görme kaybı yaşamıştır. Adli Tıp Kurumu parazitin ne zaman bulaştığının tıbben bilinemeyeceğini bildirmiştir. Danıştay buna rağmen, davacının idarenin denetim ve gözetimi altında askerlik yaparken zarar gördüğünü kabul etmiş ve makul bir manevi tazminata hükmedilmesi gerektiğine karar vermiştir. Maddi tazminatın reddi ise onanmıştır (Danıştay 10. Dairesi, E:2022/7367, K:2025/4980).

Askerde köpeklerle temas sonucu kist hidatiğe yakalananlar tazminat isteyebilir mi?

Bu konuda incelenen karar esastan değil süreden reddedilmiştir. Askerlikte yaklaşık 25 köpeğin bakımıyla görevlendirilen ve kist hidatik hastalığına yakalandığını ileri süren bir er tazminat davası açmıştır. Davacı, sürenin kesin maluliyet raporunu öğrendiği tarihten başlaması gerektiğini savunmuştur. Danıştay bu itirazı kabul etmemiş ve davanın süre aşımından reddini onamıştır (Danıştay 10. Dairesi, E:2017/2953, K:2022/2256). Bu tür dosyalarda 2577 sayılı Kanun’un 13. maddesindeki bir yıllık başvuru süresi en kritik husustur.

Sıtma, bruselloz, şark çıbanı veya hepatit C için emsal karar var mı?

Bu yazı için yapılan araştırmada, bu hastalıklara ilişkin askerlik bağlamında yayımlanmış bir vazife malullüğü kararına rastlanmamıştır. Ancak Danıştay’ın ölçütleri hastalık türüne bağlı değildir. Kişinin sağlam raporla askere alınması, hastalığın askerlik sırasında ortaya çıkması ve test tarihleri ile kuluçka süresinin askerlikle uyumlu olması bu hastalıklarda da belirleyici olacaktır. Özellikle bölgeye özgü hastalıklarda birliğin konuşlandığı yer ve aynı dönemde görülen vakalar önemli delil niteliği taşır.

Vazife malullüğü aylığı ne kadardır?

5434 sayılı Kanun’un 56. maddesine göre erlere, öğrenim durumlarına göre 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 36. maddesinde belirlenen giriş derece ve kademe tutarının %70’i üzerinden aylık bağlanır. Daha önce devlet memuru olarak çalışmış ve kazanılmış hak aylığı daha yüksek olanlarda, bu aylığın karşılığı olan derece ve kademe tutarının %70’i esas alınır. Somut tutar öğrenim durumuna göre değiştiğinden hesaplamayı Sosyal Güvenlik Kurumu yapar.

Vazife malullüğü davası ile tazminat davası arasındaki fark nedir?

Vazife malullüğü davası, SGK’nın aylık bağlamama işlemine karşı açılan bir iptal davasıdır ve sonucunda vazife malullüğü aylığı bağlanır. Tazminat (tam yargı) davası ise askerlik hizmetinin yürütüldüğü idareye, yani Millî Savunma Bakanlığına veya İçişleri Bakanlığına karşı açılır. Amacı maddi ve manevi zararın karşılanmasıdır. Danıştay tazminat davalarında, hizmet kusuru bulunmasa bile kusursuz sorumluluk veya mesleki risk ilkesiyle idareyi sorumlu tutabilmektedir (Danıştay 10. Dairesi, E:2017/2902, K:2022/3449; E:2020/6636, K:2024/5726).

Tazminat davası için süre ne kadardır?

2577 sayılı Kanun’un 13. maddesine göre idareye iki süre içinde başvurulmalıdır: idari eylemin öğrenildiği tarihten itibaren 1 yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren 5 yıl. Başvuru reddedilirse ya da 30 gün içinde cevap verilmezse 60 gün içinde dava açılır. Danıştay İdari Dava Daireleri Kuruluna göre, eylemin idariliği daha önce öğrenilmemişse bu süreler vazife malullüğüne ilişkin idare mahkemesi kararının tebliğinden itibaren başlar (E:2025/58, K:2025/46). Bu tebliğden itibaren bir yıl geçirildiği için açılan tazminat davasının süre aşımından reddedildiği bir karar da bulunmaktadır (Danıştay 10. Dairesi, E:2025/5120, K:2025/5629).

Uzman erbaş, astsubay veya subaylar için durum farklı mı?

5434 sayılı Kanun’a tabi bir astsubay hakkında Danıştay aynı ölçütü uygulamıştır. Genel istatistiklere dayanan ret kararını eksik inceleme gerekçesiyle bozmuştur (Danıştay 12. Dairesi, E:2024/2868, K:2024/3801). 5510 sayılı Kanun’un 47. maddesine tabi bir uzman erbaşa ilişkin incelenen dava ise iş mahkemesinde görülmüştür. Bu davada Adli Tıp Kurumu raporu belirleyici kabul edilmiştir (Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E:2024/10852, K:2024/12969). Bu statüdeki dosyalarda tıbbi delil altyapısı daha da önem kazanmaktadır.

Av. Kubilay REŞBER

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşımaktadır; somut uyuşmazlıklar bakımından hukuki görüş niteliğinde değildir.