Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) bünyesinde görev yapan subay, astsubay, uzman çavuş, sözleşmeli er ve erlerin karşılaştığı en önemli hukuki süreçlerden biri vazife malullüğüdür. TSK vazife malullüğü şartları; personelde bedensel bir yaralanmanın olması, yaralanmanın görevin etki ve tesiriyle ortaya çıkması ve yaralanma nedeniyle kişinin görev yapamayacak duruma gelmiş olmasıdır. Bu rehberde güncel hukuki kaynaklar ışığında TSK vazife malullüğünün şartlarını, türlerini ve sağlanan hakları kısa ve anlaşılır bir şekilde özetledik.
TSK Vazife Malullüğünün 3 Temel Şartı Nedir?
Bir TSK personelinin vazife malulü sayılabilmesi için yasal olarak üç şartın aynı anda gerçekleşmesi gerekir. Aksi halde vazife malullüğü konusundaki süreçte sorunlar yaşayabilirsiniz.
1. Bedensel veya Ruhsal Bir Yaralanmanın/Hastalığın Varlığı
İlk şart, personelin vücut fonksiyonlarını azaltan veya yok eden bir durumun ortaya çıkmasıdır. Burada kritik olan husus şudur: Yaralanma sadece fiziksel (patlama, kurşun yarası, düşme vb.) olmak zorunda değildir. Görevin etkisiyle ortaya çıkan psikolojik rahatsızlıklar ve ruh sağlığı bozulmaları da vazife malullüğü kapsamındadır.
TSK vazife malullüğünün ilk şartı bedensel bir yaralanmanın varlığıdır. TSK mensubu görevini yaparken bir şekilde vücut fonksiyonlarını azaltan veya yok eden bir travmaya maruz kalmalıdır. Yaralanma her şekilde meydana gelebilir. Bir üçüncü kişinin saldırısı, patlama, düşme, hastalanma bu kapsamdadır. Öte yandan ruh sağlığının bozulması yani psikolojik etkilenmeler de bu kapsamdadır. Yaralanmanın fiziksel olmasının yanında psikolojik olabileceği gözden kaçırılmamalıdır.
2. İlliyet Bağı: Yaralanmanın Görevin Etki ve Tesiriyle Oluşması
Yaralanma veya hastalığın, askerlik görevinin icrası esnasında ve bu görevden kaynaklı olarak gerçekleşmesi gerekir. Görev esnasında saldırıya uğrama, kışla içi bulaşıcı hastalıklar veya askeri spor faaliyetinde kalp krizi geçirme gibi durumlar illiyet bağı kapsamındadır.
Kritik Detay: Erler İçin Vazife Malullüğü Daha Geniş Kapsamlıdır
Danıştay 11. Dairesinin emsal kararına göre (Esas No: 2012/8090, Karar No: 2013/9118); erlerin kendi inisiyatifleri olmaksızın emir ve disiplin altında bulunmaları nedeniyle, kendi kusurları dışındaki kazalarda yaralanmaları “vazifeden doğma” kapsamında çok daha geniş yorumlanmalıdır. Askeri hastanelerdeki tedavi süreçlerinde yaşanan olumsuzluklar dahi askerlik görevinin bir parçası kabul edilebilir.
“5434 Sayılı Kanun’un yukarıda yer verilen 56. maddesi ve Türk Silahlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu’nun ilgili maddeleri ışığında, erler için vazife malullüğü için aranılan ”vazifeden doğma halinin” daha geniş kapsamlı düşünülmesi gerekmektedir. Zira erlerin, eğitim, manevra ve iç hizmetin gerektirdiği görevleri haricinde, belli bir disiplin içerisinde, kendi insiyatifleri olmaksızın, tespit edilen yerlerde bulunmaları zorunlu olduğundan, 5434 Sayılı Yasa’nın 48. maddesinde öngörülen yasak eylemleri işlememek ve kendi kusurlu ve kasıtlı hareketleri dışında meydana gelen kazalarda yararlanmaları ve ölmeleri durumunda haklarında Yasa’nın vazife malulüğü ile ilgili hükümlerinin uygulanmasını gerektirmektedir. Yine erlerin her türlü tıbbi tedavisi, İç Hizmet Kanunu ve İç Hizmet Yönetmeliğinde belirtilen esaslara uygun şekilde askeri sağlık birimlerince yerine getirildiğinden ve erlerin bu sağlık hizmetlerinin sunumu sırasında kendi tercihleri ile istedikleri sağlık biriminde veya istedikleri bir zamanda tedavi olma gibi bir şansları bulunmadığından, bu tür askeri sağlık hizmetlerinin de askerlik görevinin bir parçası olarak askerlik hizmetinden ayrı düşünülmemesi sonucunu doğurmaktadır.”
3. Görev Yapamayacak Düzeyde Maluliyet (Sağlık Raporu)
Basit ve geçici yaralanmalar vazife malullüğü aylığı için yeterli değildir. Personelin durumu, TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği hükümlerine göre yetkili sağlık kurullarınca incelenir. Raporda kişinin sınıfı/branşı doğrultusunda “Türk Silahlı Kuvvetlerinde Görev Yapamaz” kararı verilmiş olmalıdır. (Not: 3713 sayılı Kanuna göre Terör eylemleri sonucu oluşan maluliyetlerde bu şartın istisnası mevcuttur).
TSK Vazife Malullüğü Türleri ve Sağlanan Haklar
Hukuki dayanağına ve olayın niteliğine göre TSK vazife malullüğü 3 ana başlık altında toplanır. Vazife Malullüğü türleri ve sağlanan hakları aşağıdaki tabloda özetledik:
| Malullük Türü | Yasal Dayanak | Kapsamı ve Öne Çıkan Özellikleri | Sağlanan Temel Haklar |
| Genel Vazife Malullüğü | 5434 Sayılı Kanun (Md. 45) | Görev esnasında veya kurum menfaatini korurken meydana gelen standart iş kazası/hastalık halleri. | Standart vazife malullüğü aylığı bağlanması. |
| Özel Vazife Malullüğü | 2230 Sayılı Kanun | Barışta asayişi koruma, kaçakçılığı men, trafik güvenliği, patlayıcı madde imhası gibi riskli görevler. | %25 artırımlı malullük aylığı, çocuklara ücretsiz devlet yatılı okulu hakkı. |
| Terör Kapsamında Malullük | 3713 Sayılı Kanun | Yurtiçi veya yurtdışında terör eylemlerine muhatap olarak yaralanma, engelli kalma veya şehitlik hali. | Emsal aylığı garantisi, 30 yıl çalışmış gibi ikramiye, 10 yıl ücretsiz kamu konutu/kira yardımı, sınırsız teknik cihaz/suni organ desteği, yurtdışı tedavi imkanı. |
1- 5434 sayılı Kanuna göre Vazife Malullüğü
5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanun’a göre vazife malullüğü en temel malullük çeşididir. TSK mensuplarını ve diğer tüm kamu görevlilerinin görev yaralanmaları bu Kanun kapsamında ele alınır.
5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu’nun 45. maddesinde, “44 üncü maddede yazılı malüllük;
a) İştirakçilerin vazifelerini yaptıkları sırada vazifelerinden doğmuş olursa;
- b) Vazifeleri dışında kurumların verdiği herhangi bir kuruma ait başka işleri yaparken, bu işlerden doğmuş olursa;
- c) Kurumların menfaatini korumak maksadiyle bir iş yaparken o işten doğmuş olursa (Maksadın ilgili kurumlarca kabul edilmesi şartiyle);
- ç) Fabrika, atelye ve benzeri iş yerlerinde, işe başlamadan evvel iş sırasında veya işi bitirdikten sonra, o işyerinde husule gelen ve yine o işyerinin mahiyetinden veya çalışma konusundan ileri gelen kazadan doğmuş olursa;
Buna (Vazife malüllüğü) ve bunlara uğrayanlara da (Vazife malülü) denir.” hükmüne yer verilmiştir.
2- 2230 sayılı Nakdi Tazminat Ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanuna Göre Vazife Malullüğü
2230 sayılı Kanun kapsamında vazife malullüğü temel vazife malullüğüne göre özel ve daha fazla haklar sunan bir vazife malullüğü çeşididir. Barışta güven ve asayişi korumak, kaçakçılığı men, takip ve tahkikle, trafik ve yol güvenliğini veya tutuklu ve hükümlülerin sevk ve nakillerini sağlamakla görevli olanların; Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı ve Emniyet Teşkilatında bulunan patlayıcı maddelerin incelenmesi, muhafazası, nakli, imha edilmesi ve zararsız hâle getirilmesi işlemlerinde görevlendirilenler, orman yangınlarını söndürme çalışmalarında fiilen görevli olanlar ile yetkililerce kendilerine bu kapsamda görev verilen TSK mensuplarından bu görevlerinden dolayı ya da görevleri sona ermiş olsa bile yaptıkları hizmet nedeniyle derhal veya bu yüzden maruz kaldıkları yaralanma veya hastalık sonucu ölmeleri veya engelli hâle gelmeleri hâlinde 2230 sayılı Nakdi Tazminat Ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun kapsamında vazife malulü sayılırlar.
2230 sayılı Kanun kapsamında vazife malullerinin hakları aşağıda sıralanmıştır;
Görev malullüğü nedeniyle emekliye sevk edilenlere görev malullüğü aylığı bağlanır. Emekli aylığı almakta iken malul olanların aylıkları görev malullüğü aylığına dönüştürülür. Ölenlerin görev malullüğü aylığı, dul ve yetimlerine intikal eder. Bağlanan aylıklar, ilgili sosyal güvenlik kurumunca %25 artırılarak ödenir.
Sosyal güvenlik kurumuna tabi olmayanlar için de 5434 sayılı Kanun hükümlerine göre %25 artırımlı görev malullüğü aylığı bağlanır. Aylık miktarları, emsal memurun 30 yıl hizmete göre hesaplanan vazife malullüğü aylığından az olamaz. Ölenlerin veya çalışamayacak derecede malul olanların çocukları, devlet yatılı okullarında ücretsiz okutulur.
3- 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu Kapsamında Vazife Malullüğü
Vazife malullüğünün bir diğer özel türü 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu Kapsamında vazife malullüğüdür. TSK mensuplarından yurtiçinde ve yurtdışında görevlerini ifa ederlerken veya sıfatları kalkmış olsa bile bu görevlerini yapmalarından dolayı terör eylemlerine muhatap olarak yaralanan, engelli hâle gelen, ölen veya öldürülenler hakkında 2330 sayılı Nakdi Tazminat ve Aylık Bağlanması Hakkında Kanun hükümleri uygulanır.
3713 sayılı Kanun kapsamında(terör) vazife malullüğünün sunduğu haklar aşağıda sıralanmıştır:
a) Aylık ve İkramiye Ödenmesi
- Malul olanlar ve ölenlerin dul/yetimlerine bağlanacak aylık, görevdeki emsallerinin aylığından az olamaz.
- Emekli olanların terör nedeniyle ölümü halinde de aynı güvence devam eder.
- En ağır maluller ve ölenlerin dul/yetimlerine en yüksek devlet memuru aylığı üzerinden işlem yapılır.
- 30 yıl hizmet yapmış gibi emekli ikramiyesi ödenmesi yapılır.
b) Kamu Konutu ve Kira Yardımı
- Malul olanlar ve ölenlerin dul/yetimlerine 10 yıl süreyle kamu konutu ücretsiz kullanım hakkı verilir.
- Konut yoksa veya çıkmak zorunda kalırlarsa 10 yıl süreyle kira yardımı yapılır.
e) Sağlık Hizmetleri ve Tedavi
- Emekli Sandığı tanıtım kartı ile kamu hastanelerinde ücretsiz muayene ve tedavi hakkı verilir.
- Tedavi giderleri ilgili kurum veya SGK tarafından karşılanır.
- Eksilen vücut organlarının suni organla tamamlanması, tamiri veya yenilenmesi (en son tekniklerle) sağlanır.
f) Yurtdışı Tedavi
- Yurtiçinde tedavisi mümkün olmayanlar için yurtdışında tedavi imkanı (yetkili rapor şartı) verilir.
684 sayılı KHK ile 3713 sayılı Kanuna eklenen Ek Madde 3 ile terörle mücadelede yaralanan kamu görevlilerinde “görev yapamayacak duruma gelmiş olmak” şartı kaldırılmıştır. Böylece daha az sakatlıklara dahi haklar sunulmaya başlanmıştır.
“21 inci maddenin birinci fıkrasının (a), (h), (i) ve (j) bentleri kapsamında terör eylemi nedeniyle yaralanmış olup ilgili mevzuatına göre malul sayılmamaları nedeniyle aylık bağlanamayanlardan, talepleri üzerine 13/7/1953 tarihli ve 4/1053 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla yürürlüğe konulan Vazife Malullüklerinin Nevileri ile Dereceleri Hakkında Nizamname hükümlerine göre derece tespiti yapılanlara, bu dereceleri esas alınarak aşağıda yazılı gösterge rakamlarının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucu bulunacak tutarda, nakdi tazminat karar tarihini takip eden aybaşından başlamak üzere aylık bağlanır.“
TSK Vazife Malullüğü Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Soru: Terörle mücadelede yaralanan ancak “TSK’da Görev Yapabilir” raporu alanlar aylık alabilir mi? Cevap: Evet. 684 sayılı KHK ile 3713 sayılı Kanuna eklenen Ek Madde 3 uyarınca, terör eylemi nedeniyle yaralanıp malul sayılmayan (görevine devam eden) personellere de engel derecelerine göre memur katsayısı üzerinden nakdi aylık bağlanmaktadır.
Soru: Vazife malullüğü kararını hangi kurum verir? Cevap: Tam teşekküllü askeri hastanelerden alınan “Görev Yapamaz” raporunun ardından, personelin vazife malulü olup olmadığına dair nihai yasal kararı Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) verir.
Soru: Psikolojik rahatsızlıklar vazife malullüğüne engel midir? Cevap: Hayır, engel değildir. TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliği’ne göre görevin etki ve tesiriyle ortaya çıkan ruhsal ve psikolojik rahatsızlıklar da bedensel yaralanmalar gibi vazife malullüğü doğurur. Bu noktada en önemli husus ruhsal sorunun görevle ilişkili olarak ortaya çıkmasıdır. Psikolojik rahatsızlıkların görevden kaynaklı ortaya çıktığının kanıtlanması bakımından tedavi süreçlerinin dikkatle incelenmesi gerekir.
Av. Kubilay REŞBER
