Askerler İçin Aşırı Borçlanma Rehberi

Aşırı borçlanma, Türk Askerlik Hukukunun yasal çerçevesi içerisinde ciddi bir disiplinsizlik olarak düzenlenmiştir. Askerliğin karakteri özünde sorumluluk, söz tutma ve öz disiplin üzerine kuruludur. Bu yüzden birçok ordu, personelinin mali durumunu düzenli olarak takip eder. Bunun nedeni aşırı borcun güvenilirlik sorunu olarak değerlendirilmesidir. Borç almak özünde bir söz vermektir. “Aldım, geri vereceğim” bu basit cümle bir güven ilişkisi kurar. Ödeyebilirken ödememek bu sözü bozmaktır.

Aşırı borçlanma, kişinin ekonomik durumunun bozulması ve borçlarını ödeyememesi ile karıştırılmamalıdır. Bazıları için borç ödememe bir alışkanlık, bir yaşam biçimidir. Aşırı borçlanma, ödeme sözü verilen bir borcu ödemekten sistematik kaçış, verilen sözü, üstlenilen yükümlülükleri yapmamayı alışkanlık haline getirmektir. Dolayısıyla bu eylem çoğu yerde borçlanmayı alışkanlık haline getirme olarak tanımlanır.

Ödeyememek ile ödememeyi tercih etmek aynı şey değildir.

Ödeyememe, maaş yetersizliği, aile yükü, beklenmedik kriz gibi durumlara bağlıysa bu anlaşılır bir kırılganlıktır. Herkes hayatında ekonomik olarak zorluklara düşebilecektir. Böylesi birisinin borçlanma sürecini iyiniyetle yönettiğini, borçlarını ödeme çabası içinde olduğu görülür.

Ancak borçlanmanın ve borç ödememenin bir alışkanlık haline gelmesi daha ciddi bir karakter sorunudur. Çünkü bir asker için “Söz vermek” mesleğin özüdür. Bu özün zedelenmemesi gerekir. Dolayısıyla aşırı borçlanmanın bu niteliğinin iyice anlaşılması gerekir. Aksi halde ekonomik olarak zor duruma düşen personel ahlaki bir zafiyeti olmamasına disiplin süreçlerine maruz kalarak mevcut durumu daha da kötüleştirilebilir. Dolayısıyla aşırı borçlanma ile ilgili disiplin süreci titizlikle yürütülmeli ve personelin gereksiz şekilde hukuki ve psikolojik baskı ile karşı karşıya bırakılmamalıdır.

Aşırı Borçlanmada Limit Var mıdır?

Aşırı borçlanmanın bir limiti yoktur. Personel az miktarda da olsa pek çok kişi ve yerden borç almış ve bunları da ödemiyorsa aşırı borçlanmış sayılabilir. Yüksek tutarda bir banka kredisini ödeyemeyen bir personel düştüğü bu durumda aşırı borçlanmış sayılmayabilir. Dolayısıyla borç tutarının yüksek veya düşük olması veya limiti bu durumun disiplinsizlik kapsamında sayılması için tek başına etken değildir.

TSK’da Aşırı Borçlanma ve Cezası

6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanununda aşırı borçlanma “Silahlı Kuvvetlerden ayırma cezasını gerektiren disiplinsizlikler”den birisi olarak sayılmıştır.

MADDE 20 – (1) Silahlı Kuvvetlerden ayırma cezasını gerektiren disiplinsizlikler şunlardır:

1. Aşırı borçlanmak ve borçlarını ödeyememek: Nafaka, trafik kazası, doğal afet, personelin öngöremeyeceği şekilde ülke genelinde yaşanan olağanüstü ekonomik dalgalanmalar, ani devalüasyonlar, sağlık ve tedavi giderleri ile kefillik ve benzeri zorunluluk hâlleri hariç olmak üzere, aşırı derecede borçlanmaya düşkün olmak ve bu borçlarını ödememeyi alışkanlık hâline getirmektir.

Nafaka, trafik kazası, doğal afet, personelin öngöremeyeceği şekilde ülke genelinde yaşanan olağanüstü ekonomik dalgalanmalar, ani devalüasyonlar, sağlık ve tedavi giderleri ile kefillik ve benzeri zorunluluk hâllerinden kaynaklı borçluluk durumları aşırı borçlanma değildir. Dolayısıyla bu ahlaki bir problem olarak borçlanan ve bunu alışkanlık haline getiren yani aşırı borçlanan subay ve astsubaylara ayırma cezası verilir.

Jandarma Genel Komutanlığı Personeli için Aşırı Borçlanma(7068 sayılı Kanun)

7068 sayılı Kanuna göre Jandarma Genel Komutanlığında istihdam edilen subay ve astsubaylar ile uzman jandarmalar bakımından aşırı borçlanmanın cezası altı ay kısa süreli durdurma cezasıdır.

7068 sayılı Kanuna göre aşırı borçlanma;

b) Altı ay kısa süreli durdurma cezasını gerektiren fiiller;

2) Kabul edilebilir mücbir sebepler haricinde borçlanıp ödememeyi alışkanlık haline getirmek.

Nafaka, trafik kazası, doğal afet, personelin öngöremeyeceği şekilde ülke genelinde yaşanan olağanüstü ekonomik dalgalanmalar, ani devalüasyonlar, sağlık ve tedavi giderleri ile kefillik gibi mücbir sebepler bu kapsamda değildir.

Uzman Erbaşlarda Aşırı Borçlanma ve Cezası

3269 sayılı Kanunun 12/C maddesine “aşırı borçlanma” kendilerinden istifade edilememe hallerinden birisi olarak sayılmıştır. Dolayısıyla mücbir sebepler dışında gelirinin çok üstünde borçlanmaya düşkün olan ve bu borçlarını ödememeyi alışkanlık haline getiren yani aşırı borçlanan uzman çavuşların sözleşmeleri feshedilir.

1. Mücbir sebepler hariç gelirinin çok üstünde borçlanmaya düşkün olan ve bu borçlarını ödememeyi alışkanlık haline getirenler, bu durumlarının rapor, tutanak ve her türlü belge ile kanıtlanması halinde kendinden istifade edilemeyecek personel sayılırlar ve 12 nci maddenin ikinci fıkrasına göre sözleşmeleri feshedilir.

Aşırı borçlanan veya borçlanmayı alışkanlık haline getiren uzman erbaşlara sözleşme feshi cezası verilir.

Sözleşmeli Erlerde Aşırı Borçlanma ve Cezası

6191 sayılı Sözleşmeli Erbaş ve Er Kanununun 6/B maddesinde aşırı borçlanma sözleşmesi feshi nedeni olarak sayılmıştır. Dolayısıyla mücbir sebepler dışında gelirinin çok üstünde borçlanmaya düşkün olan ve bu borçlarını ödememeyi alışkanlık haline getiren yani aşırı borçlanan uzman çavuşların sözleşmeleri feshedilir.

1. Mücbir sebepler hariç gelirinin çok üstünde borçlanmaya düşkün olan ve bu borçlarını ödememeyi alışkanlık haline getirenler,… bu durumlarının rapor, tutanak ve her türlü belge ile kanıtlanması halinde kendinden istifade edilemeyecek personel sayılırlar ve 6 ncı maddenin dördüncü fıkrasının (b) bendine göre sözleşmeleri feshedilir.

Aşırı borçlanan veya borçlanmayı alışkanlık haline getiren sözleşmeli erlere sözleşme feshi cezası verilir.

Aşırı Borçlanmadan Ötürü Yapılacak Disiplin Soruşturmalarında Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Aşırı borçlanma nedeniyle yapılan tahkikat süreçlerinde personelin durumu dikkatli bir şekilde değerlendirilmelidir. Aksi halde ekonomik olarak zorda olan kişiler disiplin cezaları veya meslekten atılma gibi yaptırımlara maruz kalarak ciddi haksızlıklara neden olunabilir.

• Borçlanmanın boyutu nedir? Tek alacaklı mı yoksa çok sayıda alacaklı var mı?
• Borçlanma bilinçli ve sistematik mi, yoksa mücbir sebebi sonucu mu ortaya çıktı?
• Ödeme gücü var mı? Yani ödeyememe mi, ödememe mi söz konusu?
• Borçlanmanın kaynağı nedir? Tüketici kredisi, kişisel borç, esnaf borcu, kumarhane, kumar borcu vb
• Alacaklının kimliği(Sivil vatandaş / esnaf, askeri personel, banka, şüpheli şahıs).
• Personel hakkında icra takibi var mı?
• Borçlanmanın zorunlu sebepleri var mıydı? (hastalık, aile krizi, doğal afet gibi mücbir sebepler)
• Personelin borçlarını ödeme gayreti var mı?
• Pişmanlık ve ödeme iradesi mevcut mu?
• Borçlanma tek seferlik mi, alışkanlık mı?
• Borç miktarı personelin gelirine oranla ne düzeyde?
• Daha önce disiplin sicilinde borçlanma kaydı var mı?
• Görev performansı etkilenmiş mi?

Aşırı Borçlanma Nedeniyle Meslekten Çıkarılma veya Sözleşme Feshi İptal Davası

Aşırı borçlanma nedeniyle disiplin cezası verilen, TSK’dan ayırılan veyahut sözleşmesi feshedilen kişiler 60 günü geçirmeksizin yürütmeyi durdurma talepli olarak idari dava açmalıdırlar. Zira bu tür işlemlerin icrası telafisi güç ve hatta imkânsız sonuçlar doğurmakta olup yürütmenin durdurulmaması halinde özlük hakları, maaş, sosyal güvence ve mesleki statü gibi geri dönüşü son derece zorlaşan kayıplar kalıcı hale gelebilecektir.

Aşırı borçlanma nedeniyle disiplin cezası verilen, TSK’dan ayırılan ya da sözleşmesi feshedilen personelin açacağı idari davada hem usul hem esas boyutuyla sağlam bir hukuki zemin kurulmalıdır. Bu zemin kurulurken soruşturma dosyasının eksiksiz incelenmesi, borçlanmanın bilinçli ve sistematik mi yoksa mücbir sebepten mi kaynaklandığının belgelenmesi, ödeyememek ile ödememek arasındaki kritik ayrımın somut verilerle ortaya konulması gerekir. Personelin borçlarını ödeme çabası, pişmanlık iradesi, disiplin cezası geçmişi ve görev safahati ise hem orantılılık ilkesi hem de hafifletici sebepler bakımından mahkeme önünde etkin biçimde ileri sürülmelidir.

Av. Kubilay REŞBER, askeri personele yönelik disiplin soruşturmaları, aşırı borçlanma gerekçesiyle tesis edilen ayırma ve sözleşme feshi işlemleri ile bu işlemlere karşı açılacak idari davalarda hukuki danışmanlık sunmakta ve askeri dava süreçlerini yürütmektedir. Yürütmeyi durdurma talepli dava açılmasından soruşturma dosyasının değerlendirilmesi, orantılılık ilkesi ile usul hatalarının tespitinden mahkeme sürecinin takibine kadar her aşamada profesyonel hukuki destek alınması, telafisi güç hak kayıplarının önüne geçilmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.